Laszlo Moholy-Nagy. Light Play: Φως, σκοτάδι και ένας σταρ του Bauhaus στο λιμάνι

Ήταν όλα αυτά: διαμεσικός, ριζοσπαστικός και πειραματικός· φωτογραφία, ντιζάιν, ταινίες και κολάζ. Ήταν πρωτοπόρος και κάτι περισσότερο, ήταν γλωσσοπλάστης. Κροσσάροντας στα 68 έργα του Λάζλο Μοχόλι-Νάγκι (1895-1946), στο Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης, θα μυηθείτε στον κώδικα του ιδιαίτερου εικαστικού μοντέλου που εφηύρε, υπηρετώντας το είτε ως καθηγητική μορφή και μέλος της μυθικής σχολής Bauhaus είτε ως σόλο αρτίστας.

Τα έργα της έκθεσης Light Play εστιάζουν στον Μοχόλι-Νάγκι ως φωτογράφο: από τον φορμαλιστικό πειραματισμό, μέχρι το προσωπικό ντοκουμέντο και από το φωτομοντάζ ή «φωτοπλαστική», όπως ονόμαζε ο ίδιος τα φωτογράμματα και τους κύκλους που κυριαρχούν σαν φόρμα επί προσώπων, σωμάτων και όγκων, οι εικόνες διακονούν την επιμονή του να συλλαμβάνει τη διαφάνεια και το φως. Μετέπειτα επεξεργαζόταν τις αποτυπωμένες ενέργειες και εντάσεις, παράγοντας στατικές ή κινούμενες εικονο-ποιητικές επεξεργασιες. Το μέσο ήταν το μήνυμα και το φωτοευαίσθητο φιλμ ήταν το μέσο.

Ας προσπαθήσουμε να βάλουμε μια σειρά στον δημιουργικό του βίο, ή καλύτερα ας προσπαθήσουμε φωτίσουμε κάποιες σκηνές από την αιώνια λιακάδα ενός υπερφωτεινού μυαλού. Όλα ξεκινούν το 1915, όταν αναρώνοντας από το μετατραυματικό στρες, καθώς πολέμησε με τον αυστρουγγαρικό στρατό στο ρωσικό μέτωπο, ο Μοχόλι-Νάγκι αρχίζει να σχεδιάζει με μολύβια και παστέλ. Το 1920 εγκαθίσταται στο Βερολίνο όπου αφιερώνεται στα κολλάζ επηρεασμένος από το Dada. Η ντανταϊστική αντίληψη του κολάζ, που γεννήθηκε στο χάος και τον ορυμαγδό του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου, πόνταρε στο οπτικό σοκ μέσω βίαιων και άτσαλων συγκολλήσεων. Ήταν μια εικαστική πράξη ευθέως συνδεμένη με το τραύμα των ανθρώπων. Η άσχημη ανάμνηση του παρελθόντος, μεταβάλλοντας την αρχιτεκτονική του εγκεφάλου, περνούσε μετά τον πόλεμο και σαν εμπειρία που καθόριζε οτιδήποτε είχε να κάνει είτε την καθημερινή ζωή είτε με την τέχνη. Όμως, εδώ είναι που ο Μοχόλι-Νάγκι με τις «Φωτοπλαστικές» του επέβαλε στην αγριάδα του Dada την κομψότητα και τον μινιμαλισμό. Νέες εύτακτες γεωμετρίες και κλείσιμο ματιού στη Ρωσική Πρωτοπορία και τον κυβοφουτουρισμό; Το λες και έτσι, ειδικά για τον Αλεξάντερ Ρότσενκο τον εκτιμούσε τα μάλα.

Το 1922, ο Βάλτερ Γκρόπιους, ιδρυτής του Bauhaus, προσκάλεσε τον Μοχόλι-Νάγκι να διδάξει στη σχολή. Ήδη στα κολάζ του άρχισε εισχωρεί το κείμενο, η φωτογραφία, η πλέον, όμως, πρωτότυπη ιδέα έρχεται από τη… μη χρήση κάμερας! Αξιοποιώντας χωρίς την μεσολάβησή της αντικείμενα που τοποθετούσε απευθείας σε φωτογραφικό χαρτί, o Νάγκι ποντάρει στην εκφώτιση και την ειδική χημική επεξεργασία του φιλμ. Μπίνγκο: στα περισσότερα από τα 450 φωτογράμματα που έφτιαξε, η κυμαινόμενη διαφάνεια των υλικών, η επικάλυψη, τα πολλαπλά σερί εκφωτίσεων και η αντιστροφή των τόνων, ανακαλούσαν μεν τις ακτινογραφίες που ανακάλυψε ο Wilhem Rontgen, όμως ταυτόχρονα απελευθέρωναν τη φωτογραφία από την κλασική αναπαραστατική σύνταξη. Παραβιάζοντας τη φωτοευαισθησία του φιλμ και των ειδικών χαρτιών, έστησε ένα πρότσες ολότελα δικό του, ασχετα εάν οι εικόνες του Μοχόλι-Νάγκι, κατά έναν συγγενή τρόπο, μπορούσαν να εκληφθούν σαν μέρος μιας δυνητικής κολεκτίβας Μαν Ρέι - Καντίνσκι, Μοχόλι-Νάγκι, γιατί τα μεγάλα πνεύματα όλοι ξέρετε τι…

«Η γνώση της φωτογραφίας είναι τόσο σημαντική όσο και του αλφάβητου. Αναλφάβητος στο μέλλον δεν θα είναι μόνο αυτός που δεν γνωρίζει να χρησιμοποιεί το μολύβι αλλά και την κάμερα». Και λίγο παρακάτω, καθώς παρατηρώ να εξελίσσεται η σκέψη και η πρακτική του, διαβάζω κάτι ακόμα δικό του: «Η σύμβαση είναι εχθρός της φωτογραφίας, οι σταθεροί κανόνες πώς γίνεται κάτι. Η λύτρωση της φωτογραφίας έρχεται από τον πειραματισμό». Για τον Μοχόλι-Νάγκι, η φωτογραφία διέθετε άπειρες εκφραστικές δυνατότητες, μπορούσε επομένως δυνητικά να αποδεσμευθεί από το θέμα, την αναγνωρισιμότητα των μορφών και τη στενή ανάγνωση της πραγματικότητας.

Ο τρόπος του να φωτογραφίζει κτήρια ή γυναικείες γάμπες, τον εαυτό του ή φίλες του σταρ του σινεμά, οι διαγώνιες και από ψηλά λήψεις από Πύργους Επικοινωνιών ή γέφυρες, όπως και τα μοντέρνα παιχνίδια φωτοσκίασης, ήταν καίριες προσθήκες στο παιχνίδι και το λεξιλόγιο της φωτογραφικής Νέας Όρασης. Το 1928 παραιτήθηκε από το Bauhaus εξαιτίας των εντεινόμενων πολιτικών πιέσεων από τους ναζί, ακολουθώντας τον Gropius. Εγκαταλείπει το Βερολίνο για το Άμστερνταμ, μεταναστεύει στο Λονδίνο, όπου πειραματίζεται με την τρισδιάστατη ζωγραφική σε πλέξιγκλας, και εργάζεται σαν σχεδιαστής εκδόσεων και εκθέσεων. Τότε έρχεται η πρόσκληση για να ιδρύσει στο Σικάγο μια νέα σχολή ντιζάιν, τη New Bauhaus- American School of Deign. Λέει το ναι, αναχωρεί και εκεί δουλεύει το θεμελιακό του κείμενο Vision in Motion.

Πεθαίνει από λευχαιμία το 1948, τη χρονιά που το Ινστιτούτο Σχεδιασμού που δημιούργησε είχε 680 σπουδαστές. Το μακρύ καυτό καλοκαίρι του 2026, o Laszlo Moholy-Nagy «έρχεται» για πρώτη φορά στην Ελλάδα. Η έκθεσή του στο Μουσείο Φωτογραφίας της Θεσσαλονίκης παρουσιάζει ένα μεστό δείγμα της ευφυίας, της σκέψης και της πρακτικής του.