La grande bellezza: Η επαναφορά των λαμπρών ψηφιδωτών του Γαλεριανού Ανάκτορου

Ανάδρομη χρονοαναστροφή: βάζω την όπισθεν και ρυθμίζω το κοντέρ της αντίστροφης ταχύτητας ροής του χρόνου, να τρέξει με 1729 μίλια το δευτερόλεπτο. Στο μυαλό μου όλα αυτά. Κι έτσι, σε χρόνο που κρατά ούτε ένα πετάρισμα βλέφαρου, ο εγκέφαλος το κάνει και βγαίνω στο 299 μ.Χ. Είναι η χρονιά που ο Γαλέριος ξεκινά να χτίζει το Ανάκτορό του, αυτό που μέρος του σώζεται στην πλατεία Ναβαρίνου. Ένα ψίχουλο απόμεινε από το δέος του: ως το 1939 οι ανασκαφές (που τις διέκοψε ο πόλεμος) αποκάλυψαν ότι το Γαλεριανό Συγκρότημα εκτεινόταν σε 150 χιλιάδες τ.μ. σε μήκος και φάρδος. Από τη Ροτόντα ως τη θάλασσα απλωνόταν. Όμως, μετά τον πόλεμο, το τσεκούρωσαν οι αντιπαροχές και οι ανοικοδομήσεις του ’50 και του ’60 και αιωνία του.

Είναι πανεύκολο να κάνει χρονοταξίδια αυτού του είδους ο διαβάτης (καλή ώρα) αυτής της πόλης, ειδικά αν τα μάτια του, εκτός από τους όγκους με τις πέτρες του Γαλεριανού ερειπιώνα, σαρώσουν και τις εικονοκλασίες των ψηφιδωτών του παλατιού. Τέτοιου είδους, δε, χρονομετατοπίσεις στη Ρωμαϊκή εποχή γίνονται πλέον απείρως ευκολότερες αν αντικρίσεις τον ανάγλυφο τάπητα που μας παραδόθηκε τις προάλλες και πάλι σε κοινή θέα μετά από μακρόχρονη και επιστάμενη συντήρηση. Οι μελέτες προφύλαξης κράτησαν καιρό, μέχρι να τον καταστήσουν ελεύθερα ορατό ξανά, αφού τρισεκατομμύρια από βροχές και πεντάκις δισεκατομμύρια από καυτούς ήλιους στο πέρασμα των αιώνων, όσο να ’ναι, ξεθώριασαν τη λαμπρότητά του. Να, όμως, που το κάλλος των ψηφιδωτών επανήλθε και, αντικρίζοντάς τα φουλ συγκινημένος, αποφάσισα να καταδυθώ εντός του αρχαίου πεδίου για ακόμα περισσότερη ομορφιά.

Ξαναβούτηξα στα έγκατα του γαλεριανού παλατιού, σαράντα ή πενήντα χρόνια μετά, δε θυμάμαι πόσο καιρό είχα να το επισκεφθώ. Και έμεινα άναυδος με το design του τόπου, την υψηλή μαρμαρογλυπτική και τις συρραφές επί των πολύχρωμων κόκκινων, μπλε και πράσινων πετρωμάτων, όπως τους κανάκεψαν με περισσή τέχνη οι μουσιβάρηδες. Musivarii ήταν, για τους Ρωμαίους, οι διάσημοι τεχνίτες, τα μαστόρια που μετακινούνταν στα πέρατα και τις εσχατιές της Αυτοκρατορίας, αναλαμβάνοντας να ψηφοθετήσουν κομματάκι κομματάκι τα ψηφιδωτά που σχεδίαζε ο Pictor Imaginarius, ο ζωγράφος εμπνευστής να τον αποκαλέσω, που χάραζε τα προσχέδια στο δάπεδο.

Χίλια μέτρα ατέρμονου κάλλους είναι το μνημειακό επιδαπέδιο σύνολο που διασώθηκε από την Εφορία Αρχαιοτήτων Θεσσαλονίκης. Μελετώντας προσεκτικά το μοτίβο με τους μαίανδρους, τα ζατρίκια, τα γεωμετρικά πλέγματα με τις γραμμές και τους ρόμβους, εστιάζοντας στις σκιάσεις και τη μελετημένη δομή, προσκύνησα την τέχνη των Pictor ψηφιδογράφων και των μαστόρων του Αυτοκράτορα Γαλέριου. Πόσο κομψά διεκπεραίωσαν και σφράγισαν με ομορφιά το παλάτι μπραντάροντας κάθε χώρο του μοναδικά. Λειτουργώντας σαν τους σημερινούς graphic ή interior σχεδιαστές, οι τεχνίτες και ο αρχηγός τους κατεύθυναν τα μάτια του επισκέπτη κατά τέτοιο τρόπο, ώστε κάθε χώρος να αντανακλά ξεχωριστά τη δύναμη, να υμνεί τη δόξα του Αυτοκράτορα και να δίνει στίγμα περί της χρήσης: διασχίζοντας το ανάκτορο και αλλάζοντας σημεία χάρις στις ξύλινες γέφυρες-ντεκ, από τα λουτρά μεταφέρθηκα στα ιδιωτικά ενδιαιτήματα, ύστερα στην αίθουσα ακροάσεων και έπειτα στην οκταγωνική κεντρική αίθουσα του θρόνου, με το δέος να με περιλούζει για την opus tessellatum. Τεχνική κοπής σημαίνει opus tessellatum, που ήθελε κάθε ζωγραφισμένη και επιχρωματισμένη ψηφίδα να κόβεται προσεκτικά στο χέρι σε μέγεθος τετράγωνου του ενός εκατοστού και έπειτα να συγκολλείται προσεκτικά στο πολυεπίπεδο μωσαϊκό κονίαμα.

Πόσο ατελείωτη και απόλυτα La grande Θεσσαλονίκη bellezza -αλά Σορεντίνο στη Ρώμη- ήταν αυτή η περιδίνηση! Δεν έπαψα να παραμιλώ, όταν από την αρχαία κοίτη των ρωμαϊκών χρόνων αναδύθηκα και πάλι στον αφρό των ημερών. Ανέβηκα στη στάθμη της πλατείας και διάλεξα να καθίσω στο παραδιπλανό από τα αρχαία ερείπια, μοντέρνο καφέ, Philia. Παραδόξως ο καφές τους ήταν τόσο εξόχος, που η παραίσθηση πως βολοδέρνω μεταξύ αρχαίας και σύγχρονης Ρώμης συνέχισε να με κατακλύζει, ώσπου να προστάξω την ταχύτητα χρονοαναστροφής να με μεταφέρει από το 299 μ.Χ. στον αληθινό μου χρόνο ολότελα για ολότελα.