Skip to main content
Home

Main navigation

  • CITY
  • CULTURE
  • LIFE
  • STYLE
  • NEWS
Athens Voice

Main navigation

  • CITY
  • CULTURE
  • LIFE
  • STYLE
  • NEWS
Σάκης Σερέφας: Deep, down and dirty ή και πώς τα δημόσια αποχωρήτηρια της Θεσσαλονίκης γράφουν ιστορία
Σάκης Σερέφας © Mike Rafail
CULTURE
facebook sharing button
twitter sharing button
messenger sharing button
email sharing button

Σάκης Σερέφας: Deep, down and dirty ή και πώς τα δημόσια αποχωρήτηρια της Θεσσαλονίκης γράφουν ιστορία

Μια άλλη είδους ιστορία της Θεσσαλονίκης

Στέφανος Τσιτσόπουλος
Στέφανος Τσιτσόπουλος | 19.11.2026

Συνέντευξη με τον συγγραφέα Σάκη Σερέφα για το βιβλίο «Τα δημόσια αποχωρητήρια της Θεσσαλονίκης γράφουν ιστορία, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Επίκεντρο

Είτε πιάτο φτιαγμένο από χέρι μισελενάτου σεφ σε ρέστο με θέα τον Θερμαϊκό, είτε ταπεινό τουμπιώτικο πιτόγυρο, είτε μπιρόνι από τα περίπτερα της Αγίου Δημητρίου στην κόντρα με signature νεγκρόνι από τις λαουντζερί του κέντρου, κοινή είναι η μοίρα όλων των τροφών, στερέων και υγρών, από όπου κι αν προέρχονται. Την περιγράφει επακριβώς ένα από τα ποιήματα που ενέταξε στο τελευταίο του βιβλίο ο Σάκης Σερέφας. «Τα Δημόσια Αποχωρητήρια της Θεσσαλονίκης γράφουν ιστορία» είναι ο τίτλος της μελέτης του, και το ανώνυμο γράφημα που αλίευσε μέσα σε βρετανικές τουαλέτες του 18ου αιώνα πάει έτσι: «Σε τι διαφέρει ο δικός μου από του Βασιλιά τον κώλο; Μπορεί ο ένας να είναι στουμπωμένος κι ο άλλος μες στην τσίρλα όλος. Κι όμως, το ίδιο καλό λουκάνικο θα βγει από το γουρούνι που από τα σκατά μας θα τραφεί».

Ουρητήριο στην περιοχή της σημερινής οδού Σαλαμίνος, κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Στα αριστερά του διακρίνεται το παντοπωλείο των Μπουένο και Χαλεγουά, που προμήθευε το Γαλλικό νοσοκομείο νο 8

Η μελέτη του Σερέφα για τη δημόσια υγιεινή της Θεσσαλονίκης καλύπτει αιώνες επί αιώνων: Από το 1420, που κάποιος τρυπώνει σφιγμένος, σαν να επείγεται, στα ερείπια ενός βυζαντινού ναΐσκου κοντά στην Παναγία Χαλκέων, ως τον σεισμό του 1978, που η Θεσσαλονίκη γεμίζει με αυτοσχέδιες υπαίθριες τουαλέτες, το βιβλίο αφηγείται δια μέσου τούτων των δημόσιων «ανακουφιστικών αναστεναγμών», κομμάτια από τη μακραίωνη ιστορία της πόλης. 

Τον ρωτώ τι τον παρακίνησε να ασχοληθεί τόσο επισταμένα με το θέμα: «Αυτό που με εξιτάρει ιδιαίτερα με τις πόλεις είναι η μικροϊστορία τους, αυτός είναι ο τρόπος μου να τις "διαβάζω" καθώς περπατώ μέσα τους. Όταν περνώ έξω από την αγιαΣοφιά, στη Θεσσαλονίκη, δεν βλέπω τον υπέλαμπρο βυζαντινό ναό, αλλά το κοριτσάκι που παίζοντας σουβλίστηκε στα κάγκελα του αυλόγυρού της στη δεκαετία του εβδομήντα. Όταν μπαίνω μέσα στη μαγική Ροτόντα, το πρώτο που βλέπω δεν είναι τα αριστουργηματικά ψηφιδωτά της, αλλά τον Μέλβιλ να σκύβει και να μαζεύει από κάτω κάποια που έχουν ξεκολλήσει, ενάμιση αιώνα πριν. Όταν περπατώ στο λιμάνι, δεν αποχαζεύω με το δειλινό, αλλά σκέφτομαι τα οστά των Τούρκων ναυτικών που είναι στον βυθό λίγο πιο πέρα, από το ανατιναγμένο Φετχί Μπουλέντ στα 1912. Έτσι λοιπόν, όταν θέλοντας να γράψω ένα σύντομο άρθρο για τα δημόσια αποχωρητήρια της Θεσσαλονίκης άρχισα να ερευνώ το υλικό μου, είδα να ξεπηδούν, σαν από αρτεσιανό φρέαρ, συμβάντα και ιστορίες που "ταπείνωναν" την ιστορία της πόλης μου στο επίπεδο των βόθρων, δηλαδή στο φυσικό μου περιβάλλον, στον βιότοπό μου, κατά πως φαίνεται… Καλές είναι οι πανοραμικές φωτογενείς λήψεις και αφηγήσεις της πόλης από ντρόουν ή αφηγηματικά αερόστατα, όμως από εκεί ψηλά δεν μπορείς να δεις τον γεράκο με τον βλαμμένο προστάτη που ντροπιασμένος ξεκουμπώνεται για να ουρήσει πίσω από έναν θάμνο σ’ ένα πάρκο, γιατί δεν υπάρχουν δημόσιες τουαλέτες κάπου εκεί γύρω. Μέσα, λοιπόν, από αυτήν την πολύχρονη έρευνα και το βιβλίο που προέκυψε, έσκυψα και είδα τη Θεσσαλονίκη των αναγκαιμένων ανθρώπων».

Υπαίθρια έκθεση από αποχωρητήρια, ουρητήρια και βόθρους στο αγγλικό στρατιωτικό νοσοκομείο της Καλαμαριάς, στα 1915-1918.
Υπαίθριο ανδρικό ουρητήριο γαλλικού τύπου, από λαμαρίνα, λίγες μέρες μετά την πυρκαγιά τον Αύγουστο του 1917.

Στη μελέτη του Σερέφα, κάτοχου δεκάδων μάστερ και εκατοντάδων ντοκρορά στο πεδίο σπουδών που λέγεται «Θεσσαλονίκη εφ’ όλης και από την καλή και από την ανάποδη», αποτυπώνεται, με τη χρήση σπάνιου αρχειακού υλικού, η ιστορία της ίδρυσης δημόσιων αποχωρητηρίων στη Θεσσαλονίκη στους δύο τελευταίους αιώνες. Βρόμα η δουλειά, να όμως που μέσα από το χρονικό των δημόσιων αποχωρητηρίων προβάλλει ολοζώντανα και το πανόραμα της πολύπαθης πόλης μας, εν είδει τσιρλιπιπί χρονολογίου: οι επιδημίες και οι μολυσματικές ασθένειες που έπλητταν τη Θεσσαλονίκη στον 19ο αιώνα, οι δυο μεγάλες πυρκαγιές στα 1890 και στα 1917 και η ανάγκη δημιουργίας δημοτικών αποχωρητηρίων στους καταυλισμούς των πυρόπληκτων, τα ζητήματα υγιεινής που προέκυπταν από την «εν μέση οδώ ενούρησιν», η σπάνις του νερού στις οικίες, στις δημόσιες βρύσες και στους δημόσιους απόπατους. 

Σε αυτόν τον απόλυτα deep down and dirty οδηγό, που ο Σέρεφας τον γράφει έχοντας ξεφυλλίσει (ξεσκατίσει;) όλον τον αρχειακό «επί του θέματος» τύπο της Θεσσαλονίκης, η Θεσσαλονίκη των δημόσιων αποχωρητηρίων του Πρώτου Παγκόσμιου πόλεμου και οι τουαλέτες που εγκατέστησαν οι ξένοι στρατοί στην πόλη αντιπαρατίθεται με τη διένεξη σχετικά με τις βακούφικες ιδιοκτησίες των μουσουλμανικών νεκροταφείων και των αποχωρητηρίων που χτίστηκαν πάνω τους. Οι μέτεπειτα άθλιες συνθήκες υγιεινής στους προσφυγικούς καταυλισμούς μετά την έλευση των προσφύγων στα 1922 και η έλλειψη αποχωρητηρίων σε αυτούς κάνουν το βιβλίο, πέρα από πρωτότυπο και τολμηρό, ένα άλλου είδους drive για τον αόρατο και καλά κρυμμένο «κάτω κόσμο». 

Παραθέτω ακόμα ένα «παρφουμερί» απόσπασμα, το κείμενο από τη διαφήμιση των χημικών ουρητηρίων της Tiorfit Actiengesellschaft Bremen (Άοσμα άνευ υδραυλικής εγκατάστασης),14.2.1932, εφημερίδα Μακεδονία: «Παντελής έλλειψης οσμής, τέλεια αντισηψία, αντοχή κατά του ψύχους και των καιρικών μεταβολών, 15 μετάλλια και διπλώματα. Εχρησιμοποίηθηκαν από Δήμους, Σιδηρόδρομους, Στρατώνας, Θέατρα, Σχολεία, Εστιατόρια καθ’ όλην την Ευρώπην. Ζητήσατε μας τιμάς, σχέδια, υπολογισμούς και πάσαν πληροφορίαν, Αντιπρόσωποι δια την Ελλάδαν Μ.Μωσσέ & Σ.Κατσίμβρας, Βενιζέλου 3, Θεσσαλονίκη».

Υπαίθρια έκθεση από αποχωρητήρια, ουρητήρια και βόθρους στο αγγλικό στρατιωτικό νοσοκομείο της Καλαμαριάς, στα 1915-1918.

Βουτώντας στα αρχεία «ακαθαρσιών και κοπρολυμάτων», ποιο ήταν το πιο παράδοξο εύρημα που ανακάλυψε ο Σερέφας; «Μετά από την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης στα 1912, το τουρκικό κράτος αξίωσε να μην απαλοτριωθούν τα μουσουλμανικά νεκροταφεία της πόλης, διότι αποτελούσαν ιερούς χώρους και ιδιοκτησία των βακουφιών. Η Τουρκία, λοιπόν, πίεζε την Ελλάδα να αποδώσει σε αυτήν όλα τα τζαμιά της πόλης καθώς και τα μουσουλμανικά κοιμητήρια, ως βακούφια, δηλαδή ως ιδιοκτησίες των οποίων η κυριότητα είχε παραχωρηθεί σε τζαμιά ή μουσουλμανικά ιδρύματα. Σε μια συνεδρίαση του δημοτικού συμβουλίου της Θεσσαλονίκης στα 1921, δημαρχεύοντος του μουσουλμάνου Δημάρχου Οσμάν Σαΐτ, προέκυψε το εξής ζήτημα. Ο δήμαρχος είχε εγκρίνει τις αιτήσεις μουσουλμάνων κατοίκων για οικοδόμηση πάνω στα μουσουλμανικά νεκροταφεία της πόλης. Για να ισχυροποιήσει την άποψη πως οι εκτάσεις των κοιμητηρίων ανήκουν στη μουσουλμανική κοινότητα, τόνισε πως αν σκάψει κανείς εκεί θα βρει οστά μουσουλμάνων νεκρών τα οποία δέχονται τα απόβλητα των αποχωρητηρίων που οι Έλληνες έχουν κτίσει από πάνω τους. Μα και οι μουσουλμάνοι στους οποίους η Μουφτεία νοικιάζει και δίνει την άδεια να κτίσουν εκεί επίσης εγκαθιστούν αποχωρητήρια, οπότε και τα δικά τους απόβλητα στα οστά δεν καταλήγουν κι αυτά; ήταν ο αντίλογος που δέχτηκε. Όταν λοιπόν έπεσε πάνω σε αυτό το στοιχείο, τότε βεβαιώθηκα πως ναι, τα αποχωρητήρια της Θεσσαλονίκης γράφουν ιστορία!»

Κατασκευή δημόσιου αποχωρητηρίου από τη δημοτική αρχή στην προσφυγική Κάτω Τούμπα στη δεκαετία του ’20.

Η καταστροφή του ισραηλιτικού νεκροταφείου και η χρήση των επιτύμβιων μαρμάρων για διάφορους σκοπούς,  όπως η πλακόστρωση αποχωρητηρίων, η χρήση αρχαιολογικών χώρων, όπως τα τείχη και τα  ευρήματα  της πλατείας Ναβαρίνου, ως υπαίθριων ουρητηρίων, ο σεισμός του 1978 και οι δημόσιες τουαλέτες που στήθηκαν  στους ανοιχτούς χώρους της πόλης, συνθέτουν μελέτη, που για όσους κατέχουν από τέχνες, γράμματα και λοξή ματιά είναι πιστοποιημένη ως απολύτως σερεφική. Μόνο ο Σάκης μπορούσε να τη φέρει σε πέρας και του το εξομολογούμαι λέγοντας πως αυτό που με ενθουσίασε στο βιβλίο, πέραν του τεχνικού κομματιού της έρευνας επί του φακέλου «απόπατοι», είναι και το λογοτεχνικό, καλλιτεχνικό μέρος που παραθέτει με αξιομνημόνευτα ποιήματα, λογοτεχνήματα και ταινίες περί «βεσέ, χεστρώνα και αναγκαίου». Καλύπτουν το θέμα «κενέφι και κοπρώνας» ολοκληρωτικά! Όμως με τόσο «πιφ», άραγε δεν φοβάται ότι το βιβλίο θα ξενίσει όσους θέλουν το δοκίμιο ή τη λογοτεχνία να καταπιάνονται με ιδέες υψηλές, αντί να επικεντρώνουν σε «χεζουριές και απόπατους»; 

Αντιτείνει: «Θα απαντήσω σε κάπως προσωπικό τόνο σε αυτήν την ερώτηση. Όταν απελευθερώθηκε η Θεσσαλονίκη στα 1912, μπήκε έφιππος στην πόλη ο βασιλιάς Γεώργιος, με το επιτελείο του. Καθώς διέρχονταν από την παραλιακή οδό, όπου κατοικούσαν αλλόθρησκοι, η υποδοχή ήταν από ψυχρή έως κατεψυγμένη. Την επόμενη μέρα, ο βασιλιάς δέχτηκε τα μέλη της ελληνικής κοινότητας, ανάμεσα στους οποίους ήταν και ο πρόγονός μου Δημητράκης Σερέφας, προύχων, δημογέρων και μέγας αθυρόστομος. Ο αδαής βασιλιάς τούς εξέφρασε την απορία του για την ψυχρή υποδοχή των αλλοθρήσκων στην παραλία. Και η απάντηση από τον πρόγονό μου ήρθε τουτ σουίτ και σβέλτα, ατακαριστή: «Δεν τους χέζεις, βασιλιά μου;». Αυτήν την απάντηση έχω να δώσω σε όσους δεν βρουν αρκούντως υψιλόφρον το βιβλίο».

  • ΣΑΚΗΣ ΣΕΡΕΦΑΣ
  • ΒΙΒΛΙΑ

Δείτε ακόμα

Σάκης Σερέφας: Deep, down and dirty ή και πώς τα δημόσια αποχωρήτηρια της Θεσσαλονίκης γράφουν ιστορία
CULTURE
Σάκης Σερέφας: Deep, down and dirty ή και πώς τα δημόσια αποχωρήτηρια της Θεσσαλονίκης γράφουν ιστορία
Στέφανος Τσιτσόπουλος 19.11.2026
«Διαχρονία»: Έκθεση έργων από τη μόνιμη συλλογή του Γαλλικού Ινστιτούτου Θεσσαλονίκης
CULTURE
«Διαχρονία»: Η μόνιμη συλλογή έργων του Γαλλικού Ινστιτούτου Θεσσαλονίκης ανοίγει για το κοινό
ThessVoice Team 16.11.2026
Η καλλιτεχνική δράση των Σαμαριναίων ζωγράφων μέσα από τη μελέτη του Νικολάου Χρ. Παπαγεωργίου
CULTURE
Παρουσίαση του βιβλίου του Νικολάου Χρ. Παπαγεωργίου «Οι Σαμαριναίοι ζωγράφοι. Από τον 18ο στον 20ό αιώνα»
ThessVoice Team 16.11.2026
Όταν η μνήμη γίνεται δεδομένο. Η τέχνη συναντά την τεχνητή νοημοσύνη στο Beetroot House
CULTURE
Όταν η μνήμη γίνεται δεδομένο. Η τέχνη συναντά την τεχνητή νοημοσύνη στο Beetroot House
Βάσω Βλαχοπούλου 16.11.2026
Λιμάνι
CULTURE
Πολεμώντας τον εχθρό, πολεμώντας το άγχος
Κυριάκος Αθανασιάδης 14.11.2026
Όλιβερ Λάσε: Το «Sirat», η techno, η έρημος και η Θεσσαλονίκη
CULTURE
Όλιβερ Λάσε: Το «Sirat», η techno, η έρημος και η Θεσσαλονίκη
Στέφανος Τσιτσόπουλος 12.11.2026
Thess Voice
  • CITY 
  • CULTURE 
  • LIFE 
  • STYLE 
  • NEWS 
Athens Voice
  • VOICE RADIO 
  • CONTRIBUTORS 
  •  
  •  
  •  
Created by Athens Voice S.A