Το ΦΙΞ και ο Εξπρεσιονισμός του Τούβλου

Ο Brick Expressionism, o Εξπρεσιονισμός του Τούβλου, γεννήθηκε στη μεσοπολεμική Γερμανία, ίδιον καιρό με το Bauhaus. Και τα δύο αρχιτεκτονικά ρεύματα μοιράζονταν την ίδια επιθυμία, να αντιταχθούν στο κατεστημένο του κλασικισμού, όμως το καθένα επιβλήθηκε στις πόλεις με τον τρόπο του. Στον Εξπρεσιονισμό του Τούβλου κυριαρχεί, όχι το μπετόν, αλλά το κόκκινο ή το σκούρο τούβλο, το συναίσθημα, τα αγνά παραδοσιακά υλικά, η χειροτεχνία και τα διακοσμητικά μοτίβα στις γραμμές των κτηρίων. Η φιλοσοφία του έρχεται σε φιλοσοφική κόντρα με τον απόλυτο ορθολογισμό (form follows function, η φόρμα ακολουθεί τη λειτουργικότητα) που πρέσβευαν οι ιθύνοντες του Bauhaus. Το δικό τους κίνημα ορκιζόταν στο μπετόν, τη μαζική βιομηχανική παραγωγή, τον μινιμαλισμό και τις αυστηρές γεωμετρίες.

Πίσω από τα δύο αντίθετα ρεύματα κρύβονταν συγκεκριμένες πόλεις, ενώ οι αισθητικές των κτήριων της Σχολής Bauhaus στο Ντέσαου (σχεδιασμένο από τον Γκρόπιους) και του Chilehaus στο Αμβούργο, δεν άργησαν να «μεταναστεύσουν» και στη Θεσσαλονίκη, παρότι ήδη από το 1890 ο Φεντερίκ Σαρνό είχε ανεγείρει στην Ανάληψη τον κόκκινης πλινθοδομής Πύργο της Ευτυχίας. Ο Τζενάρι με το Κόκκινο Σπίτι (Μέγαρο Λόγγου) της Αγίας Σοφίας, ο Μύλος του Χατζηγιαννάκη στη Δυτική πλευρά της πόλης (σε σχέδια των μηχανικών του ομίλου Αλλατίνη) και φυσικά το ΦΙΞ είναι δείγματα Brick Expressionism made in Thessaloniki. Βέβαια, το ΦΙΞ χτίσθηκε κλιμακωτά: Από το 1882 που η εβραϊκή οικογένεια Μισραχή στέγασε το οινοπνευματοποιείο της, ως την κοινοπραξία Όλυμπος και την ένωση με τους Φερνάντζεζ και τους Αλλατίνη υπό τη μαρκίζα της ζυθοποιείας, το ΦΙΞ πέρασε από επάλληλες αρχιτεκτονικές στρώσεις, ώσπου να πάρει την τελική του μορφή το 1920. Τότε συγχωνεύθηκε εντός του η παγοποιεία Νάουσα των αδελφών Γεωργιάδη και λίγο μετά μπήκε στο παιχνίδι και η οικογένεια του Κάρολου Φιξ. Μεταπολεμικά, ο Τάκης Ζενέτος, που ανέλαβε να το σενιάρει, σεβάστηκε το τούβλινο DNA. Το ίδιο προβλέπεται και στο masterplan της ανάπλασης, την οποία σχεδίασε το διάσημο γραφείο Foster and Partners.

To cut a long story short: Το συγκρότημα επεκτάθηκε σταδιακά και λειτούργησε έως το 1983, οπότε εγκαταλείφθηκε μετά την πτώχευση της εταιρίας. Το 1992, το κτήριο χαρακτηρίστηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού ιστορικό διατηρητέο μνημείο, μαζί με τον εξοπλισμό του, ως σημαντικό τεκμήριο της βιομηχανικής, αρχιτεκτονικής και οικονομικής ιστορίας της πόλης. Μετά από μακρά περίοδο εγκατάλειψης και σημαντικές φθορές, το 2025 το ανατολικό τμήμα του συγκροτήματος, Σ2, μαζί με τον διατηρητέο εξοπλισμό του, εξαγοράστηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού. Η έκταση ανέρχεται σε περίπου 6.900 τ.μ., με διατηρητέα κτήρια συνολικής επιφάνειας 7.715,90 τ.μ. Κεντρική αρχή των προμελετών είναι η διατήρηση και αποκατάσταση του συνόλου των ιστορικών κελυφών με παράλληλη ένταξη νέων λειτουργιών που ανταποκρίνονται στις σύγχρονες ανάγκες των πολιτιστικών οργανισμών.

«Το συγκρότημα της πρώην Ζυθοποιίας ΦΙΞ αποτελεί σημαντικό τεκμήριο της νεότερης βιομηχανικής ιστορίας και εμβληματικό τοπόσημο της δυτικής Θεσσαλονίκης», δήλωσε σήμερα η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μανδώνη: «Η ιστορία του συνδέεται άμεσα με τη βιομηχανική ανάπτυξη της πόλης, από τα τέλη του 19ου αιώνα, όταν στην περιοχή αναπτύχθηκαν σημαντικές παραγωγικές μονάδες, όπως οι αλευρόμυλοι Αλλατίνι, η κλωστοϋφαντουργία ΥΦΑΝΕΤ και η ζυθοποιία ΦΙΞ, σε άμεση σχέση με το λιμάνι, το τελωνείο, τις σιδηροδρομικές και άλλες υποδομές της πόλης. Μετά την εξαγορά του Συγκροτήματος 2, το Υπουργείο Πολιτισμού προχωρά στην αποκατάσταση και επανάχρησή του, με στόχο να διασώσει την αυθεντικότητα και τη μνήμη του, αλλά και να το επανεντάξει στη σύγχρονη ζωή της πόλης. Στο ιστορικό κέλυφος σχεδιάζεται να στεγαστούν χρήσεις του MOMus – Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης και κυρίως η μόνιμη έκθεση της Συλλογής Κωστάκη, η Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης, και χρήσεις του Κρατικού Ωδείου Θεσσαλονίκης. Οι προμελέτες αποκατάστασης και συντήρησης, που εκπονούνται με δωρεά του Ομίλου DIMAND, αποτελούν το πρώτο σημαντικό βήμα για τη μετατροπή του ιστορικού συγκροτήματος σε έναν σύγχρονο, ανοιχτό πολιτιστικό πυρήνα, που αναβαθμίζει τη δυτική Θεσσαλονίκη και την ευρύτερη περιοχή του λιμένα».

Βλέπω τις φωτορεαλιστικές μακέτες: λιτή μορφολογία, επιμέρους όγκοι που οργανώνονται γύρω από ψηλές πυργοειδείς κατασκευές και δαιδαλώδης εσωτερική διάταξη που αντανακλά τις διαφορετικές φάσεις παραγωγής βύνης και ζύθου. Τα νέα σχέδια σέβονται την κληρονομιά που ανέλαβαν να διαχειρισθούν, τους αποθηκευτικούς χώρους και τις μηχανολογικές εγκαταστάσεις, το λεβητοστάσιο και το ζυθοβραστήριο. Ο χώρος θα συνεχίσει να διατηρεί τον ιδιαίτερο μορφολογικό και διακοσμητικό χαρακτήρα, που παραπέμπει στις γερμανικές και γαλλικές brasseries του 19ου αιώνα. «Οι προτάσεις συντήρησης αποσκοπούν στη διατήρηση, αποκατάσταση και ανάδειξη των αυθεντικών στοιχείων του Συγκροτήματος Σ2, τόσο στο εξωτερικό όσο και στο εσωτερικό, με στόχο τη διατήρηση της αυθεντικότητας και την ανάδειξη του βιομηχανικού χαρακτήρα του συγκροτήματος», δηλώνουν οι εμπλεκόμενοι φορείς. Κι έτσι το πιο τρανό αρχιτεκτονικό δείγμα του θεσσαλονικιώτικου Brick Expressionism αναγεννιέται και επιστρέφει στην περιοχή που κάποτε ονομαζόταν Μπεχτσινάρ - Ο Κήπος των Πριγκίπων. Μόνο χαρά…