OPEN HOUSE Thessaloniki 2026: Η πόλη πίσω από τις κλειστές πόρτες και την αρχιτεκτονική της

Ένας θεσμός που έχει αγαπηθεί πολύ από τους Θεσσαλονικείς, μια «βουτιά» στην ιστορία και την αρχιτεκτονική κληρονομιά γνωστών και αγνώστων κτιρίων της πόλης. Μια διαφορετική ματιά στους δρόμους όπου βαδίζουμε καθημερινά, με ξεναγήσεις περιεκτικές και ξεχωριστές που συχνά αλλάζουν πλήρως την οπτική μας για τις καθημερινές διαδρομές μας. Το OPEN HOUSE Thessaloniki επιστρέφει το 2026 για 15η χρονιά με ένα πλούσιο πρόγραμμα εννέα ημερών (14-22 Νοεμβρίου) και την προσμονή για δεκάδες χιλιάδες επισκέψεις, όπως κάθε χρόνο από το 2012.

Πίσω από κάθε πόρτα που μπορεί να περνάμε καθημερινά χωρίς να αντιλαμβανόμαστε το ιστορικό φορτίο της, πίσω από κάθε παράθυρο που υπήρχε στο πέρασμα της πόλης από την Οθωμανική στη νεότερη περίοδο, ο θεσμός του OPEN HOUSE Thessaloniki αποτελεί κάτι παραπάνω από μια σειρά ξεναγήσεων. Τα κτίρια, τα σπίτια, οι αυλές και τα παλιά γραφεία αποτελούν μάρτυρες της ιστορίας της πόλης, την οποία πριν κάνουμε εμείς κτήμα μας είχε γκρεμιστεί, ξαναχτιστεί, αλλάξει, κυρίως όμως είχε βιώσει την ιστορική εξέλιξη και πρόοδο μιας άλλης εποχής. Με τον χάρτη της πόλης να έχει - κυριολεκτικά και μεταφορικά - αλλάξει μέσα στον 20ό αιώνα, οι ξεναγήσεις αποτελούν μια ιδανική ευκαιρία για τη μετατροπή του πλήθους από περιπατητές σε επισκέπτες, και από εκεί σε κοινωνούς μιας άλλης εποχής.

Το καθιερωμένο ραντεβού των Θεσσαλονικέων για τις ξεναγήσεις τους περιλαμβάνει κτίρια και χώρους της πόλης με αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον, δημόσια και ιδιωτικά, σύγχρονα και ιστορικά, μνημεία, μουσεία, θέατρα, κατοικίες, εργασιακούς χώρους κ.ά. Όπως κάθε χρόνο, έτσι και φέτος, τις ξεναγήσεις αναλαμβάνουν ομάδες εθελοντών του OHT. Ιστορικά τοπόσημα της πόλης ανοίγουν για το κοινό τους επισκέπτες, αποκαλύπτοντας μυστικά δεκαετιών ή και αιώνων που συνδιαμόρφωσαν την πολιτιστική, αρχιτεκτονική και αισθητική ταυτότητα της πόλης. Από τον Λευκό Πύργο, τη Ροτόντα και το Μπεζεστένι, μέχρι την περιοχή των Σφαγείων και ιστορικά κτίρια της Άνω Πόλης που χρονολογούνται από τον 19ο αιώνα. Και από την περίφημη Στοά Μοδιάνο μέχρι τα τοπόσημα του Ντεπώ, όπως η Βίλα Μορντώχ και η Casa Bianca, με την περιοχή να έχει παντού το αποτύπωμα του σπουδαίου Ιταλού αρχιτέκτονα, Πιέρρο Αριγκόνι. Πέρα όμως από τα κτίρια, είναι και οι ιδιαίτερες θεματικές διαδρομές που αναδεικνύουν λιγότερο γνωστά σημεία της πόλης, με συχνά έντονο ιστορικό και αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον. Πρόκειται για τη δράση "Open Walks" που αποτελεί μία από τις πολλές παράλληλες δραστηριότητες του OPEN HOUSE Thessaloniki. Με τις υπόλοιπες να συνοψίζονται στα εξής:

• Open Tours: Κύρια δράση του προγράμματος με το καθιερωμένο διήμερο αρχιτεκτονικών ξεναγήσεων
• Made in Thessaloniki: Ξεναγήσεις σε χώρους δημιουργίας, εργαστήρια και εργοστάσια από τους ίδιους τους δημιουργούς/παραγωγούς.
• Open School: Ξεναγήσεις που απευθύνονται σε οργανωμένα εκπαιδευτικά τμήματα.
• Open Office: Ξεναγήσεις σε αρχιτεκτονικά γραφεία της Θεσσαλονίκης από τους ίδιους τους αρχιτέκτονες.

Ταυτόχρονα, αναμένεται να «τρέξουν» και οι καθιερωμένοι διαγωνισμοί του θεσμού, με κυριότερο τον "Open Photo", έναν ανοικτό διαγωνισμό φωτογραφίας στο Instagram. Μέσω αυτού, δίνεται η ευκαιρία στο κοινό να μοιραστεί την εμπειρία του από το φετινό OPEN House Thessaloniki, με τις τρεις καλύτερες φωτογραφίες να βραβεύονται στο τέλος.

Μιλώντας με την κα Ρενάτα Δούμα, υπεύθυνη επικοινωνίας του OHT, αποκτήσαμε πολύτιμη γνώση για την ιστορική εξέλιξη του θεσμού, αλλά και για το πώς βλέπουμε, διαβάζουμε και διαχειριζόμαστε τη Θεσσαλονίκη μέσα από την αρχιτεκτονική της κληρονομιά.

- Μετά από 15 διοργανώσεις του OHT, πόσο έχει αλλάξει ο τρόπος με τον οποίον βλέπουμε την πόλη μας; Και τι θα μπορούσαμε να πούμε πως ήταν αυτό που μας διέφευγε;

Ίσως η μεγαλύτερη αλλαγή είναι ότι μάθαμε να κοιτάμε τη Θεσσαλονίκη λίγο πιο προσεκτικά. Μετά από τόσα χρόνια και τόσα κτίρια που έχουμε επισκεφθεί, είναι δύσκολο πια να περπατήσεις σε έναν δρόμο και να δεις απλώς μια σειρά από προσόψεις. Πίσω από αυτές αρχίζεις να φαντάζεσαι τις αυλές, τα κλιμακοστάσια, τις διαφορετικές εποχές που συνυπάρχουν, τις ιστορίες των ανθρώπων που τα σχεδίασαν και εκείνων που τα κατοίκησαν.

Αυτό που ίσως μας διέφευγε στην αρχή ήταν πόσο πλούσια είναι η αρχιτεκτονική της καθημερινότητας. Δεν χρειάζεται ένα κτίριο να είναι μνημείο για να έχει κάτι να αφηγηθεί. Ένα διαμέρισμα του Μεσοπολέμου, μια πολυκατοικία της αντιπαροχής, ένα παλιό βιομηχανικό κτίριο ή μια σύγχρονη μονοκατοικία μπορούν να μας πουν εξίσου πολλά για τη Θεσσαλονίκη. Μέσα από το OHT μάθαμε, κατά κάποιον τρόπο, να κοιτάμε και εκεί όπου παλαιότερα ίσως προσπερνούσαμε.

- Πώς εξελίσσεται το Open House Thessaloniki μέσα στα χρόνια; Ποια είναι εκείνα τα στοιχεία του θεσμού που εξελίσσονται σαφώς μαζί του;

Το Open House εξελίσσεται μαζί με την ίδια την πόλη. Όταν αλλάζει η Θεσσαλονίκη, αλλάζουν αναπόφευκτα και οι ιστορίες που θέλουμε να αφηγηθούμε γι’ αυτήν. Στις πρώτες διοργανώσεις υπήρχε ίσως περισσότερο η ανάγκη να γνωρίσει το κοινό σημαντικά κτίρια και να αποκτήσει πρόσβαση σε χώρους που συνήθως παρέμεναν κλειστοί. Με τα χρόνια, όμως, το ενδιαφέρον διευρύνθηκε.

Μας απασχολεί όλο και περισσότερο όχι μόνο το ίδιο το κτίριο, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιείται, μετασχηματίζεται ή επαναχρησιμοποιείται. Η βιωσιμότητα, η ενεργειακή αναβάθμιση, η επανάχρηση παλιών κελυφών, η σχέση δημόσιου και ιδιωτικού χώρου, ακόμη και οι αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο κατοικούμε, δουλεύουμε και κινούμαστε στην πόλη, είναι ζητήματα που αποκτούν συνεχώς μεγαλύτερη σημασία.

Υπάρχει όμως κάτι που παραμένει σταθερό: η επιθυμία να ανοίγουμε πόρτες. Κυριολεκτικά και μεταφορικά. Να δίνουμε τη δυνατότητα στον κόσμο να μπει σε έναν χώρο που μέχρι χθες γνώριζε μόνο από την πρόσοψή του και να τον δει με διαφορετικά μάτια.

- Ποια είναι τα κριτήρια με τα οποία επιλέγονται τα κτίρια και οι χώροι που παρουσιάζονται; Είναι αποκλειστικά αρχιτεκτονικό το ενδιαφέρον ή υπάρχει και ιστορικός / πολιτικός παράγοντας;

Το αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον είναι φυσικά η αφετηρία, αλλά ποτέ δεν είναι το μοναδικό κριτήριο. Ένα κτίριο δεν υπάρχει απομονωμένο από την εποχή, τη γειτονιά και τους ανθρώπους του. Μας ενδιαφέρει η αρχιτεκτονική του ποιότητα, η τυπολογία του, ο τρόπος κατασκευής και η σχέση του με το περιβάλλον, αλλά εξίσου σημαντική μπορεί να είναι η ιστορία που κουβαλά.

Υπάρχουν χώροι που μας ενδιαφέρουν επειδή αποτελούν εξαιρετικά δείγματα μιας συγκεκριμένης αρχιτεκτονικής περιόδου και άλλοι επειδή αφηγούνται μια σημαντική κοινωνική ιστορία της πόλης. Υπάρχουν επίσης κτίρια που έχουν αλλάξει χρήση και μέσα από τη νέα τους ζωή μπορούμε να παρακολουθήσουμε τη μεταμόρφωση ολόκληρων περιοχών.

- Υπάρχουν κτίρια στη Θεσσαλονίκη τα οποία πιστεύετε ότι πρέπει να αναδειχθούν άμεσα, ειδάλλως κινδυνεύουν να χαθούν;

Σίγουρα. Οι Μύλοι Αλλατίνη είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: ένα σπουδαίο βιομηχανικό συγκρότημα, δεμένο με την ιστορία της πόλης, που δεν αντέχει άλλη εγκατάλειψη. Η διάσωσή του είναι σημαντική όχι μόνο για τα ίδια τα κτίρια, αλλά και για όσα αφηγούνται για τη Θεσσαλονίκη της παραγωγής και της εργασίας.

Σημαντική είναι και η πορεία του Κυβερνείου. Έπειτα από πολλά χρόνια κλειστό, βλέπουμε επιτέλους να προχωρούν οι μελέτες αποκατάστασης και λειτουργίας του. Οι χρήσεις που σχεδιάζονται —πολιτισμός, συνέδρια και εκδηλώσεις, με πρόσβαση για όλους— μπορούν να το ξανασυνδέσουν με την πόλη και να δώσουν στους κατοίκους, αλλά και στους επισκέπτες, έναν χώρο για να χαίρονται και να χρησιμοποιούν.

Η Θεσσαλονίκη έχει ήδη χάσει πολλά κτίρια και μαζί τους μικρά κομμάτια της μνήμης της. Γι’ αυτό χρειάζεται να προσέχουμε και όσα δεν έχουν ακόμη αναγνωριστεί ως σημαντικά: μικρές κατοικίες, βιοτεχνικά κελύφη, μεταπολεμικά κτίρια, ολόκληρα σύνολα που σήμερα μπορεί να μας φαίνονται συνηθισμένα. Είναι εύκολο να προστατεύσουμε αυτό που όλοι θεωρούμε ήδη μνημείο. Το δύσκολο είναι να αναγνωρίσουμε εγκαίρως την αξία του καθημερινού, πριν χρειαστεί να το νοσταλγήσουμε επειδή χάθηκε.

- Τι διαφορές θα εντοπίζατε ανάμεσα σε δυτική και ανατολική Θεσσαλονίκη, καθώς και στο ιστορικό κέντρο;

Πρόκειται σχεδόν για τρεις διαφορετικές αφηγήσεις της ίδιας πόλης. Το ιστορικό κέντρο είναι το σημείο όπου οι εποχές συναντιούνται με τον πιο έντονο τρόπο. Εκεί, μέσα σε λίγα οικοδομικά τετράγωνα, μπορεί κανείς να περάσει από ένα ιστορικό κτίριο σε μια μεσοπολεμική πολυκατοικία και από εκεί σε ένα μεταπολεμικό κτίριο ή μια σύγχρονη επέμβαση. Είναι ένας πυκνός χώρος, όχι μόνο πολεοδομικά αλλά και ιστορικά.

Η ανατολική Θεσσαλονίκη συνδέθηκε περισσότερο με την επέκταση της κατοικίας και, σε διαφορετικές εποχές, με την αναζήτηση μιας πιο άνετης αστικής ζωής. Από τις παλιές επαύλεις των Εξοχών μέχρι τις πολυκατοικίες και τις σύγχρονες κατοικίες της Πυλαίας και του Πανοράματος, μπορεί κανείς να παρακολουθήσει σχεδόν ολόκληρη την εξέλιξη της αστικής κατοίκησης της Θεσσαλονίκης.

Η δυτική πλευρά έχει μια διαφορετική ταυτότητα, στενά δεμένη με την παραγωγή, τη βιομηχανία, τις υποδομές και την εργατική ιστορία της πόλης. Για πολλά χρόνια παρέμεινε έξω από το κυρίαρχο βλέμμα προς τη Θεσσαλονίκη και ακριβώς γι’ αυτό παρουσιάζει σήμερα εξαιρετικό ενδιαφέρον. Τα βιομηχανικά κελύφη, οι παλιές εγκαταστάσεις και οι γειτονιές της αφηγούνται μια Θεσσαλονίκη λιγότερο προβεβλημένη, αλλά απολύτως καθοριστική για την ιστορία της.

- Ποια σύγχρονα κτίρια θα μπορούσαν να ανοίξουν για το κοινό σε μια υποθετική διοργάνωση του OHT το 2050;

Αυτή είναι ίσως η πιο ενδιαφέρουσα ερώτηση, γιατί μας καλεί να δούμε το σήμερα σαν να είναι ήδη παρελθόν. Το 2050 θα είχε μεγάλο ενδιαφέρον να επισκεφθούμε έργα που βρίσκονται τώρα στα σκαριά και μπορούν να αλλάξουν την πόλη: το Thess INTEC, τη νέα ΔΕΘ, την ανάπλαση του ΦΙΞ και τα νέα γήπεδα του Άρη και του ΠΑΟΚ. Θα μπορούσαμε τότε να συζητήσουμε όχι μόνο την αρχιτεκτονική τους, αλλά και το πώς επηρέασαν τις περιοχές τους και την καθημερινότητα των κατοίκων.

Θα ήθελα επίσης να δούμε πώς θα έχει εξελιχθεί η περιοχή των Κεραμείων Αλλατίνη, όπου έχει θεσμοθετηθεί η δυνατότητα ανέγερσης πύργου κατοικιών ύψους έως 100 μέτρων, μαζί με την ανάπλαση του ιστορικού συγκροτήματος.

Το πιο γοητευτικό είναι πως κάποια από τα κτίρια που θα ξεναγούμε το 2050 βρίσκονται ήδη γύρω μας, ωστόσο ο χρόνος θα δείξει ποια από τα έργα που σχεδιάζουμε τώρα θα αποκτήσουν πραγματική αξία για την πόλη.