CULTURE

Ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης ήταν «Θρέμμα του Άθω»

Από τον Συναξαριστή στο χρώμα: Η Αθωνική μαθητεία του Πεντζίκη

Παρουσίαση της έκθεσης «Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης. Θρέμμα του Άθω», που φιλοξενείται στην Αγιορειτική Εστία

Πέρασμα, δίοδος, καταπακτή και μονοπάτι, διέλευση, μετάβαση, ροή και ειδική διαδρομή: για τον Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη (1908–1993), το Άγιον Όρος δεν υπήρξε απλώς ένας τόπος προσκυνήματος ή ένας προορισμός με ιδιαίτερη θρησκευτική και ιστορική σημασία. Η Αθωνική Πολιτεία ήταν για αυτόν κάτι περισσότερο, ένας κόσμος βαθιάς πνευματικής εμπειρίας και πεδίο διαρκούς μαθητείας, ένας τόπος εσωτερικής ζύμωσης που τροφοδοτούσε αδιάκοπα σαν μοτέρ τη σκέψη, τη γραφή και τη ζωγραφική του.

Καθηγούμενος Βασίλειος Γοντικάκης, αρχιεπίσκοπος Αυστραλίας Στυλιανός Χαρκιανάκης και ΝΓΠ στην τράπεζα της Μονής Σταυρονικήτα.

«Θέλοντας να ξεκουράσει τη φαντασία του, θέλησε να ταξιδέψει σ’ ένα κλίμα με πυκνότερη μνήμη απ’ εκείνη της σύγχρονης πόλης που διαβιοί. Πήγε λοιπόν στο Άγιον Όρος». Η σχέση του Πεντζίκη με τον ουρανό, τη θάλασσα, τους Αγίους και τις μονές, τα κελιά και τα εικονίσματα, το καραβάκι από την Ουρανούπολη, τα καλογέρια, τις καμπάνες και όλα τα σχετικά με την πρόσληψη της μετάνοιας, της πίστης και της αγάπης για το Θείο, κρατήθηκε αδιάλειπτα ζεστή για έξι δεκαετίες.

Ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης (δεξιά), μαζί με τον ζωγράφο Γ. Παραλή και τον υποτακτικό του αγιογράφου πατρός Ζαχαρία, στα Καυσοκαλύβια του Αγίου Όρους, 1952.

94 επισκέψεις έκανε στο Άγιον Όρος και είναι γνωστό πώς και πόσο αποτέλεσε η Αθωνική Πολιτεία μία από τις σταθερότερες και ουσιαστικότερες συνιστώσες της δημιουργικής του πορείας. Πώς οι λέξεις του Συναξαριστή μεταφράστηκαν σε γράμματα, τα γράμματα σε αριθμούς, οι αριθμοί σε χρώματα και πάλι από την αρχή, καθώς υπό τη διαρκή επήρεια του Αγίου Όρους, ο Πεντζίκης κατέληξε στο απαύγασμα της σκέψης, της γραφής και της εικαστικής πρακτικής του, με όλα τα σχήματα στο έργο του να τελούν αλληλένδετα.

Λειτουργία στο Πρωτάτο, τέμπερα σε χαρτόνι, 1971, Ιδιωτική Συλλογή, Αθήνα

«Η λαϊκή παράδοση μιλά για ψάρι που βρέθηκε έξω από το νερό. Λέγεται ότι ο Χριστός εισάκουσε τον θρήνο του, το σήκωσε στα χέρια Του και το έβαλε πίσω στη θάλασσα. Από τότε το ψάρι φέρει το δακτυλικό αποτύπωμα του Θεανθρώπου και λέγεται Χριστόψαρο. Ο πίνακας εικονίζει χριστόψαρο στα ύδατα βαπτιστηρίου, περιστοιχισμένο από μορφές, κλήρο, μοναχούς και μοναχές, σε μυστική προσευχή και πανηγυρική πομπή. Ο ΝΓΠ ζωγράφισε το έργο μετά που παραβρέθηκε στο βάπτισμα στην Ορθόδοξη πίστη μιας νεαρής Γαλλίδας στο Ιερό Κοινόβιο της Ορμύλιας. Το χειρόγραφο σημείωμα μαρτυρεί την εντύπωση που έκανε το γεγονός στον καλλιτέχνη, ο οποίος είχε πρόθεση να γράψει κείμενο για την περίσταση», διαβάζω σε μια από τις σημάνσεις της Αγιορειτικής Εστίας.

Εδώ, στην Εγνατία ξεδιπλώνεται μαγικά η έκθεση «Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης. Θρέμμα του Άθω», έκθεση που φωτίζει αυτήν ακριβώς τη βαθιά και πολυδιάστατη σχέση του με το Όρος. Ανεβαίνοντας στον πρώτο όροφο του βιβλιοπωλείου όπου στεγάζεται η γκαλερί (το λες και Πεντζίκειο κελί), με υποδέχεται το χάρτινο ολόγραμμά του. Εξαιρετική αυτή η ιδέα επί της υποδοχής και δεινή εισαγωγή για τον επισκέπτη που έρχεται να ταξιδέψει στο σύμπαν του «Παιζογράφου» (λογοπαίγνιο για μυημένους).

Άλλο ένα «ασσάκι»: καθ’ όλη τη διάρκεια της επίσκεψής μου άκουγα τη φωνή του Πεντζίκη να απαγγέλλει ποιήματά του, και στ’ αλήθεια η λαλιά του ενισχύει και θερμαίνει ακόμα περισσότερο την ούτως ή άλλως κατανυκτική ατμόσφαιρα που περιβάλλει τον πυρήνα της έκθεσης «Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης. Θρέμμα του Άθω». Ο οποίος δεν είναι άλλος από το Σημειωματάριο της αγιορείτικης επίσκεψής του, το καλοκαίρι του 1952. Μια επίσκεψη μέσω των πολύτιμων ημερολογιακών σελίδων που χειρογράφησε, τεκμηριώνει πόσο και πώς το Όρος σημάδεψε τη δημιουργική και εξελικτική πορεία του έργου του. Εντός του Σημειωματάριου, συνυπάρχουν σχέδια, σημειώσεις, ονόματα μοναχών και αγίων, αναφορές σε θαύματα και τοιχογραφίες, καθώς και παρατηρήσεις για τη χλωρίδα και την πανίδα του Αγίου Όρους.

Άθως από Κουτλουμούσι, τέμπερα σε χαρτόνι, 1952, Συλλογή Γεωργίου Κωστόπουλου, Αθήνα

«Η καταγραφή δεν ακολουθεί τη συμβατική διάκριση ανάμεσα στο σημαντικό και στο ασήμαντο, στο θρησκευτικό και στο φυσικό, στο έργο τέχνης και στην καθημερινή εμπειρία. Αντίθετα, αποκαλύπτει έναν τρόπο πρόσληψης της πραγματικότητας μέσα από τον οποίο η προσεκτική παρατήρηση μετατρέπεται σε πράξη πνευματικής εγρήγορσης», υπογραμμίζει ο επιμελητής της έκθεσης, που δεν είναι άλλος από τον γιο του, Γαβριήλ Νικολάου Πεντζίκη.

Παράλληλα με το Σημειωματάριο, η έκθεση παρουσιάζει 73 ζωγραφικά έργα αγιορείτικης και εκκλησιαστικής θεματογραφίας που αναδεικνύουν την εξελικτική πορεία και τη διαχρονική σχέση του έργου του με την ορθόδοξη πνευματικότητα.

Άποψη Σιμωνόπετρας και Γρηγορίου, 1952, μολύβι σε χαρτί (από το Σημειωματάριο).

Είτε είστε φανατικοί του, είτε δηλώνετε ανεξοικείωτοι με το έργο του Πεντζίκη, η έκθεση, δομημένη σοφά, καλαίσθητα και αρκούντως επεξηγηματικά, προσεγγίζει καίρια και εκ νέου τον τρόπο με τον οποίο το Άγιον Όρος καθόρισε τη διαμόρφωση της προσωπικής γλώσσας και της κοσμοθεωρίας του Πεντζίκη στα εικαστικά και τη λογοτεχνία. Τα ζωγραφικά έργα, τα σχέδια και τα ντοκουμέντα φωτίζουν περίτεχνα τον τρόπο με τον οποίο ο δημιουργός αναζήτησε μέσω του Δημιουργού τρόπους για να κατανοήσει την ανθρώπινη ύπαρξη, τη φύση και την πίστη και το μυστήριο της γέννησης του κόσμου.

Μοτίβα κεντήματος από τις γυναίκες που χορεύουν στο «Αινείτε τον Κύριον», 1952, μολύβι σε χαρτί (από το Σημειωματάριο).

Ένα εξτραδάκι καλού λόγου ακόμα για την έκθεση, εκτός φυσικά από την αφίσα της (έργο του Θανάση -designmono- Γεωργίου) είναι και το ότι σε όλη τη διάρκειά της θα προβάλλεται το ντοκιμαντέρ της σειράς «Μονόγραμμα», αφιερωμένο στον Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη, σε σκηνοθεσία Σωτήρη Λαμπρόπουλου, το οποίο παραχωρήθηκε από το Αρχείο της ΕΡΤ. Για την οποία έκθεση με την οποία η Αγιορειτική Εστία συμμετέχει στο πρόγραμμα των 61ων Δημητρίων, άθλος είναι και η πανσπερμία αυτών που έπρεπε να συνεργαστούν για να επιτευχθεί: για την παρουσίαση των 73 έργων, η Αγιορειτική Εστία και ο διευθυντής της, Αναστάσιος Ντούρος, συνεργάστηκαν με σημαντικούς εκκλησιαστικούς, πολιτιστικούς και καλλιτεχνικούς φορείς, καθώς και με συλλέκτες. Συγκεκριμένα, πολύτιμο υλικό παραχώρησαν οι Ιερές Μονές Ιβήρων και Σίμωνος Πέτρας, η Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου – Σκήτη Βεροίας, το Τελλόγλειο Ίδρυμα Τεχνών Α.Π.Θ., το Ίδρυμα Ωνάση, το Αρχείο ΕΡΤ Α.Ε., το Αρχείο Νεοελληνικής Θρησκευτικής Τέχνης, οι γκαλερί Ειρμός και Καλφαγιάν, η Συλλογή Ειρήνης Γ. Παναγοπούλου, καθώς και ιδιωτικές συλλογές.