Θανάσης Μαυρομάτης: Συλλέγοντας αντικείμενα που αφηγούνται ιστορίες ανθρώπων

Τι μπορεί να πει για μια πόλη μια παλιά αφίσα της ΔΕΘ; Τι μπορεί να αποκαλύψει μια στεφανοθήκη για τον τρόπο που αντιλαμβανόταν κάποτε η κοινωνία τον γάμο; Και πόση αξία μπορεί να έχει ένα αντικείμενο που δεν είναι ακριβό, αλλά κουβαλάει μια προσωπική ιστορία; Για τον Θανάση Μαυρομάτη, η απάντηση είναι ότι τα αντικείμενα μιλούν. Αρκεί κάποιος να έχει μάθει να τα ακούει. Συλλέκτης, έμπορος vintage και design αντικειμένων και ιδιοκτήτης του Junk Shop στην Καλαμαριά (Αργυρουπόλεως 27), έχει αφιερώσει σχεδόν τρεις δεκαετίες στην αναζήτηση αντικειμένων που συνδέονται με διαφορετικές εποχές, αισθητικές και ιστορίες. Τα τελευταία χρόνια έγινε γνωστός σε ένα ευρύτερο κοινό και μέσα από τη συμμετοχή του στο Cash or Trash, όπου η προσωπική σχέση με το συλλεκτικό αντικείμενο συναντά την πιο πρακτική πλευρά της αγοράς. 

Η διαδρομή του ξεκίνησε πολύ πιο πριν. Στο Λονδίνο όπου σπούδαζε άρχισε να εκπαιδεύει το βλέμμα του στις ευρωπαϊκές αγορές vintage και antiques. Το συλλεκτικό μικρόβιο το κόλλησε κάπου εκεί στα mid 90s. Με την επιστροφή του στη Θεσσαλονίκη, μπήκε σε ένα διαφορετικό είδος αγοράς. Δεν υπήρχαν οργανωμένες εκθέσεις όπως στο Λονδίνο. Υπήρχαν όμως παλιές πολυκατοικίες και διαμερίσματα που άδειαζαν, αποθήκες και παλαιοπωλεία με αντικείμενα για χρόνια ξεχασμένα. Για τον συλλέκτη, αυτό ακριβώς είναι που κάνει τη Θεσσαλονίκη ενδιαφέρουσα. Δεν ψάχνει, επομένως, απλώς παλιά πράγματα, αλλά τη σύνδεση ανάμεσα σε ένα αντικείμενο και στον κόσμο μέσα στον οποίο δημιουργήθηκε και χρησιμοποιήθηκε. «Είναι μια πόλη με τεράστιο αστικό και πολυπολιτισμικό παρελθόν, γεμάτη κρυμμένα στρώματα ιστορίας. Σε παλιές αποθήκες και στα ξεχασμένα διαμερίσματα της πόλης, ψάχνω πάντα αυτό το διαμάντι που συνδέει το ευρωπαϊκό design με τη δική μας καθημερινότητα», λέει.

Αυτή η φιλοσοφία μεταφέρεται και στον χώρο του στη Καλαμαριά. Το Junk Shop δεν είναι μουσείο. Είναι ένας χώρος γεμάτος έπιπλα, φωτιστικά και αντικείμενα διαφορετικών εποχών όπου η αισθητική του 20ού αιώνα συναντά τη σύγχρονη pop κουλτούρα. Αν κάποιος μπει στο Junk Shop περιμένοντας ένα παραδοσιακό παλαιοπωλείο, μάλλον θα εκπλαγεί. Ο ίδιος δεν θέλει άλλωστε να το αντιμετωπίζει έτσι. «Θέλω να είμαι ξεκάθαρος: το Junk Shop δεν είναι μουσείο! Δεν μπαίνεις για να κοιτάς από μακριά με τα χέρια στην πλάτη. Είναι ένα αληθινό, ζωντανό μαγαζί, όπου ο κόσμος μπαινοβγαίνει, πιάνει τα αντικείμενα, τα περιεργάζεται και φεύγει με κάτι που αγάπησε», εξηγεί τη φιλοσοφία του.

Η διαφορά βρίσκεται και στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται τα αντικείμενα. Δεν πρόκειται για μια στατική παράθεση παλιών πραγμάτων. Θεματικές βιτρίνες και διαφορετικές αισθητικές εποχές στήνουν ένα σκηνικό που διαρκώς αλλάζει. «Μου αρέσει να δίνω ρυθμό στον χώρο, να στήνω θεματικές βιτρίνες με φρέσκα pop διάθεση και να αντιμετωπίζω τα αντικείμενα σαν κομμάτια ενός ζωντανού σκηνικού». Και αν υπάρχει κάτι που κατά τη γνώμη του μπορεί να συμπυκνώσει στοιχεία από την ταυτότητα της Θεσσαλονίκης αυτό είναι μια αυθεντική vintage αφίσα της ΔΕΘ. «Η ΔΕΘ και η βιομηχανική σχεδίαση της εποχής εξέπεμπαν μια εξωστρέφεια, μια κοσμοπολίτικη αύρα και μια αισιοδοξία, που είναι η ίδια η ουσία της πόλης».

Το ενδιαφέρον του Μαυρομάτη δεν περιορίζεται στα έπιπλα και στο design. Στις συλλογές του βρίσκουν χώρο αντικείμενα από τη μουσική, τον κινηματογράφο, την τηλεόραση και την pop culture. Αντικείμενα που δεν έχουν μόνο αισθητική αξία αλλά συνδέονται με συγκεκριμένες εποχές και συμπεριφορές. Ανάμεσα στις πιο ιδιαίτερες συλλογές βρίσκεται εκείνη με τα memorabilia του γάμου, από το 1900 ως το 1970. Στεφανοθήκες, κιτρινισμένα προσκλητήρια, κουτιά με στέφανα, φωτογραφίες νεονύμφων, γάντια και κορσέδες δημιουργούν ένα παράξενο αλλά εξαιρετικά ενδιαφέρον αρχείο μιας κοινωνίας που αντιμετώπιζε τον γάμο διαφορετικά. Ο ίδιος δεν κρύβει ότι υπάρχει και μια δόση ειρωνείας πίσω από τη συλλογή. Οι αντίκες δεν αποτελούν απλώς ένα κοινωνικό αρχείο. Μπορούν να λειτουργήσουν ως ένα αιχμηρό σχόλιο για το πώς αλλάζουν οι άνθρωποι, οι σχέσεις, οι δεσμεύσεις και τα σύμβολα που επιλέγουμε για να τις εκφράσουμε. Η αξία δεν μετριέται πάντα σε χρήματα και η εμπορική πλευρά του συλλεκτισμού είναι αναπόφευκτη. Υπάρχει όμως ένα όριο στο οποίο η οικονομική αξία παύει να έχει σημασία.

Υπάρχει κάποιο αντικείμενο στη συλλογή του που, παρότι μπορεί να μην έχει μεγάλη οικονομική αξία, δεν θα πουλούσε ποτέ; «Υπάρχουν αντικείμενα που η αξία τους είναι καθαρά συναισθηματική και σχετίζεται με τη δική μου μνήμη, την οικογένειά μου ή την πρώτη περίοδο που άρχισα να συλλέγω. Όταν ένα αντικείμενο κουβαλάει ένα κομμάτι της δικής σου ζωής, η εμπορική του αξία απλώς μηδενίζεται μπροστά στο συναίσθημα».

Η συμμετοχή του στο Cash or Trash έφερε αυτή τη γνώση σε ένα διαφορετικό περιβάλλον. Στην τηλεόραση δεν υπάρχει ο χρόνος μιας προσωπικής αναζήτησης. Το αντικείμενο εμφανίζεται μπροστά σου και η απόφαση πρέπει να ληφθεί γρήγορα. Εκεί συναντώνται δύο διαφορετικές πλευρές. Ο έμπορος που πρέπει να υπολογίσει την αγορά και ο συλλέκτης που μπορεί να ενθουσιαστεί από ένα αντικείμενο. «Το Cash or Trash είναι μια εξαιρετική τηλεοπτική εμπειρία που συνδυάζει την αμεσότητα της δημοπρασίας με την εκπαιδευτική ματιά στο αντικείμενο. Η σχέση μου με τα πράγματα δεν άλλαξε, απλώς στην τηλεόραση καλείσαι να αποφασίσεις μέσα σε δευτερόλεπτα».

Το vintage έχει επιστρέψει δυναμικά. Ρούχα, έπιπλα, φωτιστικά, μουσική, αισθητική προηγούμενων δεκαετιών. Η αγορά το έχει αγκαλιάσει και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν κάνει πιο εύκολη την αναπαραγωγή της συγκεκριμένης αισθητικής. Αλλά άλλο η τάση και άλλο η συλλογή. Στη Θεσσαλονίκη, σύμφωνα με τον Μαυρομάτη, υπάρχει ένα κοινό που αγαπά ουσιαστικά το vintage και το design, αλλά υπάρχει και το στοιχείο της μόδας. Η θέση του είναι ξεκάθαρη: «Η μόδα ανακυκλώνει την επιφάνεια, ενώ η πραγματική συλλογή κρατάει την ουσία».

Αυτό που θεωρεί ότι κινδυνεύει να χαθεί είναι η φυσική επαφή με τα αντικείμενα. Σε μια εποχή όπου σχεδόν τα πάντα μπορούν να φωτογραφηθούν, να ψηφιοποιηθούν και να μετατραπούν σε εικόνα, η ίδια η υλικότητα των πραγμάτων αποκτά μεγαλύτερη σημασία. Να κρατήσεις ένα αντικείμενο. Να αισθανθείς το βάρος του. Να δεις τις φθορές του. Να καταλάβεις πώς κατασκευάστηκε. Γιατί, όπως λέει, οι αντίκες αποτελούν χειροπιαστές αποδείξεις της καθημερινότητάς μας. Τι ψάχνει τελικά όμως ένας συλλέκτης; Μετά από τόσα χρόνια αναζήτησης, η απάντηση δεν έχει να κάνει ούτε με την τιμή ούτε αποκλειστικά με τη σπανιότητα. Αλλά με εκείνη τη δύσκολη στιγμή της αναγνώρισης. Όταν ένα αντικείμενο ξεχωρίζει ανάμεσα σε δεκάδες άλλα. «Ψάχνω τη στιγμή που το αντικείμενο σού μιλάει, σε χτυπάει στο μάτι και στην καρδιά. Δεν ψάχνω απλώς κάτι σπάνιο ή ακριβό. Ψάχνω την αυθεντικότητα, τη γραμμή του σχεδιασμού, την ιστορία του ανθρώπου που το έφτιαξε ή το έζησε και την ευκαιρία να το σώσω από τη λήθη για να συνεχίσει την ιστορία του στο σήμερα».

Αυτό λοιπόν ίσως είναι τελικά και το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της συλλεκτικής του διαδρομής. Το αντικείμενο δεν έχει τελειώσει την ιστορία του επειδή είναι παλιό. Αντίθετα. Μπορεί να αποκτήσει ακόμη ιστορία στα χέρια αυτού που θα το αποκτήσει. Και θα το εκτιμήσει. Και ίσως αυτή να είναι η ουσία του vintage. Όχι η επιστροφή στο παρελθόν, αλλά η διάσωσή του στο παρόν.