Τα διατηρητέα της Βαλαωρίτου: το παρελθόν και το παρόν τους

Παλιές βιοτεχνίες, μικρές επιχειρήσεις που συνεχίζουν την οικογενειακή παράδοση και πολυάριθμα κλειστά καταστήματα που μαστίζονται από μια άναρχη καλλιτεχνική έκφραση. Αυτά είναι ορισμένα από τα στοιχεία που συνθέτουν την ιδιόμορφη φυσιογνωμία της «Βαλαωρίτου», όπως αποκαλείται σήμερα από τους περισσότερους (Θεσσαλονικείς και μη) η περιοχή πάνω από τα Λαδάδικα, εκεί όπου καθετί νέο που γεννιέται θυμίζει πάντοτε το παλιό. Και είναι αυτό το περιβάλλον μέσα στο οποίο καλούνται να επιβιώσουν κάποια από τα ελάχιστα εναπομείναντα διατηρητέα κτίρια της Θεσσαλονίκης, διεκδικώντας μια θέση στο παρόν της πόλης.

Στον Φραγκομαχαλά ή «στη Φράγκων» –όπως ονομαζόταν από τα μέσα του 19ου αιώνα η περιοχή– θα έβρισκες κάποτε τα πάντα: εδώδιμα-αποικιακά, κλωστές, είδη προικός, χρώματα και κάθε λογής δυσεύρετα εξαρτήματα. Μια τέτοια –περίπου– εικόνα θα συναντήσει κανείς και σήμερα στη «Φράγκων», με τη διαφορά ότι στη θέση πολλών καταστημάτων θα δει κατεβασμένα ρολά και φθαρμένες ταμπέλες, υπομνήσεις μιας εποχής εμπορικής άνθησης που παρήλθε. Η ποικιλία προϊόντων και υπηρεσιών στις οδούς Συγγρού, Φράγκων και Λέοντος Σοφού αντανακλούσε εν πολλοίς την πολιτισμική ποικιλομορφία της περιοχής στην οποία από τις αρχές του 20ου αιώνα πραγματοποιούνταν πλέον μια εντυπωσιακή συνύπαρξη διαφορετικών εθνικοτήτων. Πλέον κατάλληλη ήταν, επομένως, η περιοχή για να φιλοξενήσει και τα Χάνια (ή μοτέλ της εποχής), ένα από τα οποία, το Κύρτση Χάνι, αξιοποιείται σήμερα αναπαλαιωμένο για να στεγάσει το θρυλικό «Ύψιλον».

Από την πυρκαγιά του 1917, που κατακαίει το μεγαλύτερο μέρος της συνοικίας, θα διασωθεί και το οικοδόμημα όπου αργότερα ενσωματώθηκε η Στοά Μαλακοπής. Οικοδομικό έργο του Vitaliano Posseli στις αρχές του 20ου αιώνα, έμελλε να στεγάσει μέχρι και τη δεκαετία του ’50 την ιδρυθείσα από την οικογένεια Αλλατίνι Τράπεζα της Ελλάδος. Οι δείκτες του ρολογιού στην κορυφή της πρόσοψης του κτιρίου θα «παγώσουν» τον χρόνο στις 11:06 το βράδυ της 20ης Ιουνίου 1978, όταν την πόλη πλήττει ο μεγάλος σεισμός, μεγέθους 6,5 ρίχτερ. Αυτές τις πτυχές της ιστορίας υπαινίσσονται ίσως τα ονόματα της ναπολιτάνικης πιτσαρίας «Pozeli» και της μπυραρίας «Brocken clock» που στεγάζονται σήμερα στο ισόγειο της στοάς.

Λίγο παραπάνω, Βαλαωρίτου με Συγγρού γωνία, ορθώνεται ένα ακόμη ιστορικό κτίριο που  αποκτά σήμερα νέα πνοή. Όπως προκύπτει από την τουρκική σε οθωμανικό αλφάβητο επιγραφή (Ismail Pasha Khani 1323) που είναι χαραγμένη στην είσοδό του, η «Στοά» ή «Χάνι Ισμαήλ Πασά» ανεγείρεται το 1905 και αποκαθίσταται το 1925 (μετά την πυρκαγιά) από τον Ιταλό αρχιτέκτονα Leonardo Gennari στο πνεύμα του ευρωπαϊκού εκλεκτικισμού, με στοιχεία της Art Nouveau. To Μέγαρο Χαΐμ Κοέν αποτελεί τα τελευταία χρόνια έδρα της «Beetroot Studio», μιας βραβευμένης στον τομέα της οπτικής επικοινωνίας και του design εταιρείας, στον πολυχώρο της οποίας η υψηλή αισθητική συναντιέται με την καινοτομία και τη δημιουργικότητα.

Στη συμβολή των οδών Συγγρού με Εγνατία ένα ακόμη διατηρητέο κτίριο αντιστέκεται στη φθορά του χρόνου, έχοντας μετατραπεί σε «ξενώνα νεότητας». Οικοδόμημα του 1925, το κτίριο έφερε τη σφραγίδα της ουγγρικής εταιρίας αρχιτεκτονικού σχεδιασμού Feizer & Danos και ανήκε στους αδελφούς Ισάκ και Σάμουελ Μπέζα που δραστηριοποιούνταν ως έμποροι μετάλλων. Την τελευταία δεκαετία το διατηρητέο στη Συγγρού 15 έχει διαμορφωθεί στον ζεστό χώρο φιλοξενίας του Jetpak Alternative Eco Hostel.

Τέσσερα εμβληματικά κτίρια της πόλης με τύχη καλύτερη από εκείνη των περισσότερων διατηρητέων της περιοχής. Κτίρια που η αξιοποίησή τους αποδεικνύει ότι το παρελθόν της πόλης μπορεί να συνυπάρξει με το παρόν της και ότι έχουμε ακόμα μια ευκαιρία να διατηρήσουμε «οτιδήποτε παλιό και σοφό έχτισε σιγά σιγά ο χρόνος και οι άνθρωποι». (Κ. Ι. Χαρπαντίδης, Χαλασμένες γειτονιές, 1993).