Κήποι του Πασά: Ένα «πράσινο» αίνιγμα στο κέντρο της πόλης

Νομίζεις ότι τριάντα χρόνια είναι αρκετά για να γνωρίζεις την πόλη σου, όταν τελικά ανακαλύπτεις ότι στο μακρύ αυτό διάστημα διέσχιζες μια οδό πλάι στην οποία κρυβόταν ένας από τους πιο εκκεντρικούς πνεύμονες πρασίνου της: ένα πάρκο διαμορφωμένο σύμφωνα με το ρεύμα της «φανταστικής αρχιτεκτονικής».

Πυργοειδής κατασκευή © Ξένια Ταυλαρίδου

Η κοσμοπολίτικη και εξαιρετικά ακμαία εμπορικά Θεσσαλονίκη των αρχών του 20ού αιώνα έχει ήδη μπει σε τροχιά εκσυγχρονισμού. Καρπός αυτής της προσπάθειας είναι το ιδιαίτερα προηγμένο για την εποχή του Νοσοκομείο Χαμιδιέ (σημερινό Γ.Ν.Θ. «Άγιος Δημήτριος»), το οποίο σχεδιάζεται από τον αρχιτέκτονα Ξενοφώντα Παιονίδη και εγκαινιάζεται το 1904. Προκειμένου αυτό να ανταποκριθεί στις προδιαγραφές των ευρωπαϊκών μονάδων υγειονομικής περίθαλψης, την προνομιακή τοποθεσία του νοσοκομείου συμπληρώνει, το ίδιο έτος, ένας προαύλιος χώρος αναψυχής για τους ασθενείς. Τα ιστορικά αυτά γεγονότα δεν παρέχουν, ασφαλώς, το πλαίσιο για την ερμηνεία της αινιγματικής ονομασίας του χώρου, η οποία πιθανότατα ανάγεται σε λαϊκές παραδόσεις που ήθελαν τους Κήπους να αποτελούν ησυχαστήριο του Οθωμανού μεράρχου Σεϊφουλάχ Πασά.

Πανοραμική θέα της πόλης © Ξένια Ταυλαρίδου

Όποιος και αν υπήρξε ο σκοπός δημιουργίας τους, οι Κήποι του Πασά σχεδιάζονται ως χώρος ανοίκειος και απόκοσμος, αποκομμένος από τον υπόλοιπο αστικό ιστό. Στο κέντρο του επικλινούς πάρκου δεσπόζει ένα οικοδομικό σύμπλεγμα τριών αλληλεξαρτώμενων κατασκευών, διαφορετικών επιπέδων. Για την πρώτη και πιο υπερυψωμένη από αυτές, γνωρίζουμε από φωτογραφικό υλικό της εποχής ότι λειτουργούσε ως βάση για ένα ξύλινο κιόσκι που έφερε έντονες οριενταλιστικές επιρροές. Νοτιότερα βρίσκεται το δεύτερο τμήμα που παραπέμπει σε μεσαιωνικό πύργο και περιβάλλεται από λιθόκτιστα καθίσματα. Εντυπωσιακότερο όλων είναι το σύστημα σιντριβανιού της τρίτης οικοδομικής ενότητας. Στο υψηλότερο σημείο της, μια δεξαμενή διοχετεύει νερό από τρεις πίδακες, ενώ η ροή του συνεχίζει την πορεία της μέχρι να καταλήξει σε μια πέτρινη σήραγγα που εκτείνεται γύρω από την κατασκευή. Όλα αυτά μαρτυρούν ότι το υδάτινο στοιχείο δεν αποτελεί απλώς διακοσμητική προσθήκη, αλλά βρίσκεται στον πυρήνα της σύνθεσης, καθορίζοντας τον τρόπο διαμόρφωσής της. Όσον αφορά τα υλικά κατασκευής, ο συνδυασμός πλίνθων της κεραμοποιίας Αλλατίνι και πετρωμάτων από τοπικά λατομεία, δημιουργεί την εντύπωση ότι πρόκειται για απολιθωμένο δάσος ή για γλυπτό, πλήρως ενσωματωμένο στον περιβάλλοντα χώρο. Η σύνθεση του τοπίου συμπληρώνεται από την πευκόφυτη έκταση, περίπου 1.000 τ.μ., στην οποία εντάσσονται τα κτίσματα, αλλά και από την ανεμπόδιστη πανοραμική θέα προς τον Θερμαϊκό κόλπο.

Κλίμακες © Ξένια Ταυλαρίδου

Το πιο ενδιαφέρον, ωστόσο, με τους Κήπους του Πασά είναι ότι τα κτίσματά τους αποτελούν, σύμφωνα με μελέτη που εκπονήθηκε το 1983 από τις αρχιτέκτονες Π. Αστρεινίδου και Κ. Θεολογίδου, δείγμα της «φανταστικής αρχιτεκτονικής». Πρόκειται για το καλλιτεχνικό ρεύμα που απομακρύνεται από την αυστηρή γεωμετρία και τις συμβατικές αρχιτεκτονικές φόρμες, δίνοντας χώρο στο ανορθολογικό και το παράδοξο. Και ναι! Στο πνεύμα αυτό σχεδιάζεται και το Πάρκο Güell (1900–1914) στη Βαρκελώνη, έργο του Καταλανού αρχιτέκτονα A. Gaudí. Οι ομοιότητές του με τους Κήπους του Πασά δεν περιορίζονται μόνο στη χρήση παρόμοιων υλικών, αλλά κυρίως στον τρόπο με τον οποίο η μίμηση της φύσης καθιστά τα όρια μεταξύ τεχνητού και φυσικού δυσδιάκριτα. Και στα δύο αυτά πάρκα ο περιβάλλων χώρος μετατρέπεται σε καμβά για οργανικά σχήματα, δημιουργώντας ένα σκηνικό με έντονο το στοιχείο του φανταστικού.

Για χρόνια, οι δημιουργοί των Κήπων παρέμεναν άγνωστοι. Το ζήτημα φωτίζει μια επιστολή, το περιεχόμενο της οποίας δημοσιεύεται από τους Τ. Παπαδόπουλο και Β. Μέλφο (2022). Αποδέκτης της είναι ο Σααδή Λεβή, εκδότης της εφημερίδας «Journal de Salonique», ενώ αποστολέας ο λιθοξόος V. Hellen. Στην επιστολή του, ο Hellen υποστηρίζει ότι δημιουργοί του Πάρκου ήταν ο ίδιος και ο Πολωνός μηχανικός M. Yermolenski, προσθέτοντας έτσι ένα ακόμη κομμάτι στο παζλ της ταυτότητάς του.

Η ιστορία των Κήπων συνεχίζεται και με την απόσπασή τους από το Νοσοκομείο. Το 1984 ο χώρος χαρακτηρίζεται διατηρητέος από το Υπουργείο Πολιτισμού, ενώ δύο χρόνια αργότερα δημιουργούνται στη δυτική πλευρά του χώροι στάθμευσης και αθλητισμού, παρεμβάσεις που ενισχύουν την προσβασιμότητα των Κήπων και προωθούν την ένταξή τους στην καθημερινή ζωή των κατοίκων της περιοχής. Αν έλθουμε στο σήμερα, οι Κήποι του Πασά εξακολουθούν να διεκδικούν τη θέση τους μέσα στην πόλη. Λίγους μόλις μήνες πριν, πραγματοποιήθηκαν νέες φυτεύσεις και εργασίες αποκατάστασης του πλακόστρωτου, ενέργειες που σηματοδοτούν μια νέα εποχή για την αναβάθμισή τους και την ανάδειξή τους ως χώρου υψίστης πολιτιστικής και περιβαλλοντικής σημασίας για τη Θεσσαλονίκη.

* Μέρος των πληροφοριών αντλείται από την ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα μελέτη των Τ. Παπαδόπουλου & Β. Μέλφου (2022) «Οι Κήποι του Πασά». Θεσσαλονικέων Πόλις: 79.