Η Θεσσαλονίκη μέσα από τις σελίδες της λογοτεχνίας και της ιστορίας

Δρόμοι, πλατείες, μνημεία και κάθε είδους τοπόσημο. Περιοχές της Θεσσαλονίκης που αποτυπώθηκαν σε φωτογραφίες, εφημερίδες της εποχής, καρτ-ποστάλ κ.α. Το πραγματικό όμως ιστορικό και πολιτιστικό αποτύπωμα όλων αυτών κατοχυρώθηκε μέσα από τις σελίδες των ιστορικών και λογοτεχνικών βιβλίων, τις εκδόσεις που περιγράφουν το τοπικό χρώμα της πόλης και που επί δεκαετίες τώρα κοσμούν την κάθε ενημερωμένη βιβλιοθήκη. Η Θεσσαλονίκη ως το «melting pot» λαών και πολιτισμών, των θρησκευτικών και ταξικών διαχωρισμών, η πόλη που δεν θα μπορούσε παρά να αφήσει έντονο το σημάδι της στη λογοτεχνία και την ιστοριογραφία.

Τα βιβλία που έχουν γραφτεί για αυτήν, ή την έχουν ως βάση για τα γεγονότα που περιγράφουν, βάζουν την πόλη σε έναν ρόλο αφηγητή, όπου οι ιστορίες των καθημερινών ανθρώπων γίνονται και ιστορίες του αναγνώστη, μέσα από παράλληλες μνήμες των πλατειών, του λιμανιού, της κάθε γειτονιάς και του κέντρου της πόλης. Πρόκειται για τη Θεσσαλονίκη των Ελλήνων, των προσφύγων, των Εβραίων, των Οθωμανών και των Αρμενίων, των ανθρώπων που βρέθηκαν εν μέσω πολεμικών συγκρούσεων, ιστορικών πολιτικών αλλαγών και κάθε είδους διεργασιών, να ζουν και να συνδημιουργούν, σε μια πόλη με πολύ εντονότερη ιστορία ίσως από αυτή που αναλογεί στην «ηλικία» της.

Η παρακάτω λίστα συνδυάζει λογοτεχνικά έργα και ιστορικές μελέτες, καλύπτοντας πολλές δεκαετίες εκδόσεων και χωρίς φυσικά να αποτελεί έναν πλήρη κατάλογο των βιβλίων για τη Θεσσαλονίκη. Πρόκειται για μια αντιπροσωπευτική διαδρομή μέσα από έργα που συνδυαστικά εκφράζουν σε πολύ μεγάλο βαθμό τη συλλογική εικόνα της πόλης, με κάποια από αυτά να αποτελούν πλέον αναπόσπαστο κομμάτι της βιβλιογραφίας της, αν όχι της σύγχρονης πολιτιστικής κληρονομιάς της.

Η Θεσσαλονίκη της λογοτεχνίας και της ιστορίας

Ένα καλοκαίρι στη Θεσσαλονίκη (Marcelle Tinayre), 1917 (ελληνική έκδοση: 2008)

Η συγγραφέας είχε επισκεφτεί τη Θεσσαλονίκη το καλοκαίρι του 1916, ακολουθώντας τη γαλλική στρατιωτική αποστολή. Κατέγραψε έτσι τις εντυπώσεις της από την πόλη λίγο πριν από την απελευθέρωσή της, καταδεικνύοντας την πολυπολιτισμικότητα και την ξεχωριστή ατμόσφαιρα της εποχής, μέσα από τη συνύπαρξη Ελλήνων, Εβραίων, Οθωμανών και Αρμενίων. Η Tinayre θα επισκεφτεί καταυλισμούς προσφύγων, νοσοκομεία, σχολεία και νεκροταφεία, με τις σημειώσεις της να μετουσιώνονται σε μια σαφή ανθρωπολογική και πολιτισμική αποτύπωση της Θεσσαλονίκης της εποχής.

Μητέρα Θεσσαλονίκη (Νικόλαος Γαβριήλ Πεντζίκης), 1970

Μνήμες, ιστορία, θρησκευτικό αποτύπωμα και φιλοσοφικοί στοχασμοί γύρω από το παρελθόν και το παρόν της πόλης. Από το βιβλίο παρελαύνουν τα προάστια, τα χωριά αλλά και αγαπημένα τοπόσημα της πόλης, με αναφορές στο couleur locale των αρχών του 20ού αιώνα, μέχρι τις μεγάλες αλλαγές που έζησε η Θεσσαλονίκη από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο κι έπειτα.

«Το πρόσωπο σαν έμβρυο στους κόλπους της πόλης. Γέννηση εν Θεσσαλονίκη. Αγορά, Ιστιράς, σιδηροδρομικός σταθμός εμπορευμάτων. Επιστροφή μέσω Εγνατίας. Κάστρα, τάπια, το ανατολικό άκρο των τειχών από όπου εισέβαλλαν οι αντίθετοι και εάλω η πόλη...»

Η Μεγάλη Πλατεία (Νίκος Μπακόλας), 1987

Πρόσωπα της Θεσσαλονίκης από τον Μεσοπόλεμο έως και τον αιματηρό Εμφύλιο, πολιτικές και κοινωνικές συγκρούσεις της εποχής, με τις ιστορίες να έχουν ως κέντρο αναφοράς την Πλατεία Αριστοτέλους μιας άλλης εποχής. Ο ασυμβίβαστος Φώτος, ο Χρίστος ο δημοσιογράφος, ο φιλόδοξος Γιάννης και η Αγγέλα με το προσφυγικό υπόβαθρο. Η «Μεγάλη Πλατεία» τιμήθηκε το 1988 με το Α΄ Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος.

Η πρωτεύουσα των προσφύγων (Γιώργος Ιωάννου), 1990

Συλλογή πεζών και αυτοβιογραφικών κειμένων που περιγράφουν τη ζωή στη Θεσσαλονίκη, όπως αυτή διαμορφώθηκε μετά την εγκατάσταση των προσφύγων, την ενσωμάτωσή τους και την εφαρμογή του ιδιαίτερου αποτυπώματός τους. Αποτελεί τον δεύτερο τόμο μιας σειράς αφιερωμένης στην πόλη και, σε αντίθεση με το «Δικό μας αίμα», εστιάζει περισσότερο στη σύγχρονη πραγματικότητα παρά στην προσφυγική τοπογραφία καθαυτή. Χαρακτηριστικές είναι και οι συγκρίσεις με την Αθήνα, καθώς και οι αναφορές στους Θεσσαλονικείς που πήραν κάποια στιγμή την απόφαση και κατηφόρισαν...

«Το Βαρδάρι είναι ένας χώρος ερωτικός, όλες τις ώρες της ημέρας, μα πιο πολύ το απόβραδο. Τη νύχτα ερημώνει σχεδόν ή μάλλον τα πεζοδρόμιά του γίνονται απλά περάσματα. Μόνο έξω από τα λαϊκά σινεμά τελείται απροσδιόριστα κάτι, κι αυτό στις ώρες που φωτάνε ακόμα οι προθήκες τους...»

Σαλονικάι (Αλμπέρτος Ναρ), 1999

Στο Σαλονικάι, ο πρόωρα χαμένος Αλμπέρτος Ναρ αφηγείται ιστορίες που έχουν τις ρίζες τους στη ζωή της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης, στις αναμνήσεις, στις παραδόσεις και στις πληγές που άφησε πίσω του το Ολοκαύτωμα. Οι γειτονιές της πόλης ως τόποι γεμάτοι μνήμες, με τον Ναρ να δίνει φωνή στα ίδια τα μέλη της κοινότητας, αποτυπώνοντας έτσι την ψυχοσύνθεση του Θεσσαλονικιού Εβραίου.

«Κι ήρθαν οι ώρες οι πιο βαριές. Κι εντός σου να αναβρύζει βασανιστικά η αγωνία. Οι ατέλειωτες φάλαγγες στην Εγνατία, το κίτρινο αστέρι στο μέρος της καρδιάς, η πληγή που χάραξε η οδύνη σου στην άσφαλτο της Πλατείας Ελευθερίας.»

Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης (Ρένα Μόλχο), 2001

Ιστορική μελέτη για την εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης, από την εγκατάστασή της μέχρι και τις αποφράδες ημέρες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και των τρένων που έφευγαν από την πόλη για το Άουσβιτς. Η Ρένα Μόλχο –με το επίθετό της να παραπέμπει σε ένα από τα πλέον ιστορικά βιβλιοπωλεία του κέντρου– εξηγεί τον χαρακτηρισμό «Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων» για τη Θεσσαλονίκη, αναδεικνύοντας τη συμβολή των Εβραίων στην οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική ανάπτυξη της πόλης.

Θεσσαλονίκη, πόλη των φαντασμάτων (Μαρκ Μαζάουερ), 2004

Ένα ιστορικό βιβλίο για την πόλη που ο Μαζάουερ αισθανόταν δική του, αλλά η ίδια μέχρι τότε δεν είχε ιδιαίτερη ιδέα ποιος ήταν. Ένα βιβλίο που σήμερα αποτελεί έναν από τους πλέον κατατοπιστικούς οδηγούς για τη νεότερη ιστορία της πόλης, τις ζυμώσεις μεταξύ των ανθρώπων και των κοινοτήτων, τα ιδιαίτερα ethnic και μη χαρακτηριστικά που διαμόρφωσαν αυτόν τον τόσο ξεχωριστό χαρακτήρα. Ο ιστορικός εξερευνά διεξοδικά την εθνοτική και θρησκευτική αλληλεπίδραση, ενώ ο πόλεμος, οι πυρκαγιές, η ενσωμάτωση των προσφύγων και το Ολοκαύτωμα δημιουργούν τα «φαντάσματα», στη ζωντανή μνήμη των οποίων είναι αφιερωμένο το βιβλίο.

Τριαντάφυλλα και φράουλες (Αιμίλιος Βάρνας), 2009

Πρόκειται για το πρώτο μυθιστόρημα του γεννημένου και μεγαλωμένου στη Θεσσαλονίκη Αιμίλιου Βάρνα. Η πόλη λειτουργεί ως το σκηνικό της όλης αφήγησης, καθώς είναι ένα τυπικό θεσσαλονικιώτικο καλοκαίρι, όπου οι δύο ήρωές μας θα ερωτευτούν, έχοντας τον χρόνο άλλοτε ως σύμμαχο και άλλοτε ως άσπονδο εχθρό, ατίθασο και άστατο. Θαρραλέο και τολμηρό μέσα στην αλήθεια του, το μυθιστόρημα του Βάρνα αφηγείται την ερωτική ιστορία δύο αντρών, σε μια Θεσσαλονίκη που συνεχίζει να παλεύει ανάμεσα στον κοσμοπολίτικο και τον συντηρητικό εαυτό της, σε μια αιώνια σύγκρουση των διαφορετικών προσωπικοτήτων της.

Το νήμα (Victoria Hislop), 2011

Ιστορικό μυθιστόρημα που ζωντανεύει τη Θεσσαλονίκη του 20ού αιώνα, παρακολουθώντας τις παράλληλες διαδρομές δύο οικογενειών, σε μια πόλη που βιώνει συνεχώς ανατροπές κάθε είδους. Με επίκεντρο τις ιστορίες του «ντόπιου» Δημήτρη Κομνηνού και της «πρόσφυγα» Κατερίνας Σαράφογλου, το βιβλίο ασχολείται με ζητήματα ταυτότητας και μνήμης, αναδεικνύοντας τους δεσμούς που ενώνουν τις γενιές των Θεσσαλονικέων, παρά τις μεταβολές του κοινωνικού και πολιτικού γίγνεσθαι. Η Victoria Hislop συνδυάζει την αφήγησή της με σαφές ιστορικό υπόβαθρο, αποτυπώνοντας έτσι την πολυπολιτισμική φυσιογνωμία της Θεσσαλονίκης, καθώς και όσα άφησαν στους πολίτες τα κοσμοϊστορικά γεγονότα μιας ολόκληρης περιόδου.

Λίγες και μία νύχτες (Ισίδωρος Ζουργός), 2012

Την άνοιξη του 1909, ο έκπτωτος σουλτάνος Αβδούλ Χαμίτ Β΄ εξορίζεται στη Θεσσαλονίκη και μένει έγκλειστος σε μια εντυπωσιακή έπαυλη. Εκεί διηγείται για λίγες νύχτες σ' ένα μικρό κορίτσι τη ζωή του. Ένα ενδεκάχρονο αγόρι όμως θα κρυφακούσει. Εβδομήντα χρόνια αργότερα, θα υπάρξει ακόμα μία νύχτα...

Το Λίγες και μία νύχτες παρακολουθεί τις ζωές ανθρώπων στη Θεσσαλονίκη της εποχής μέσα από προσωπικές ιστορίες, έρωτες, ταξίδια και κοινωνικές αλλαγές. Ο Ισίδωρος Ζουργός αποδίδει περίτεχνα τη Θεσσαλονίκη της ύστερης οθωμανικής περιόδου, μέσα από την εμπορική δραστηριότητα, τη ζύμωση μεταξύ των πληθυσμών και των κοινοτήτων και την καθημερινότητα που δικαιολογούσε πλήρως τον χαρακτηρισμό της ως «κοσμοπολίτικης».

Ουζερί Τσιτσάνης, 2013

Γνωστό και λόγω της ομώνυμης ταινίας του Μανούσου Μανουσάκη, αλλά και από τις θεατρικές μεταφορές του, το Ουζερί Τσιτσάνης του πεζογράφου και δημοσιογράφου Γιώργου Σκαμπαρδώνη αφηγείται με ιδανικό τρόπο τη Θεσσαλονίκη της Κατοχής, με επίκεντρο το περίφημο ουζερί του Βασίλη Τσιτσάνη. Η Αντίσταση, οι σχέσεις των ανθρώπων και ο έρωτας στα χρόνια του πολέμου, οι μειονότητες και οι κίνδυνοι που αντιμετώπιζαν καθημερινά, συνθέτουν μια απεικόνιση που χαρακτηρίζεται από ιστορική ακρίβεια, μέσα από το soundtrack της εποχής και το δράμα της εβραϊκής κοινότητας της πόλης.